شناخت و روش پژوهش علمی
- شناسه خبر: 76413
- تاریخ و زمان ارسال: 5 بهمن 1404 ساعت 07:30
- بازدید :
پژوهش هزینه نیست سرمایه است
مهناز اسماعیلی ـ پژوهشگر اجتماعی و حقوقی
بخش اول
پژوهش علمی چیست؟
وقتی از روش پژوهش علمی سخن میگوئیم ذهن هر پژوهندهای در آغاز متوجه اندیشیدن به شیوه علمی میشود. از نظر فلسفی، منظور از روش مجموعه تدبیرها، ابزارها و راههایی است که پژوهشگر را برای حصول به هدف نهایی هدایت و رسیدن به حقیقت را امکانپذیر و آسان نماید. علم آن چیزی است که از طریق فرایند «پژوهش نظاممند» به تولید آگاهی و شناخت میپردازد. میتوان علم را از دو دیدگاه مورد بررسی قرار داد: دیدگاه ایستا و دیدگاه پویا
دیدگاه ایستا: این دیدگاه علم را فعالیتی میداند که یک مجموعه اطلاعات نظاممند به جهان ارائه میدهد و دانشمند در جهت کشف واقعیتهای جدید و افزودن آنها به پیکرهی شناخت موجود گام برمیدارد.
دیدگاه پویا: دیدگاه پویا بر کشف یا آشکار ساختن خودکاوی با تاکید بر نظریه و یک مجموعه طرحهای ادراکی و مفهومی که با یکدیگر پیوند یافتهاند، تاکید دارد. در این دیدگاه علم بیشتر یک فعالیت، یعنی آنچه که دانشمندان انجام میدهند، به حساب میآید و علاوه بر وضعیت کنونی دانش، بر اکتشاف از طریق پژوهش و حدس اکتشافی و تاکید بر حل مسالههایی که بر آنها پاسخ بلادرنگ و نیز واقعیتها و انبوه اطلاعات در دست نیست میپردازد.
ویژگی پژوهش علمی:
1ـ پژوهش علمی به صورت نظاممند انجام میشود و دارای اصول و قواعد و فرایندی ساختارمند است.
2ـ علم با آزمون یک مجموعه از فرضیههای مرتبط به هم نظریهها را میسازد. در این نوع پژوهش فرضیهها به صورت نظاممند انتخاب و مورد آزمون قرار میگیرند، دانشمند، نظریهها و فرضیههای علمی را به گونهای صورتبندی میکند که قابل تکرار و قابل آزمون مجدد باشند.
3ـ پژوهش علمی برای مطالعه پدیدهها به دنبال توصیف، شناسایی و کنترل روابط میان آنهاست. در این نوع پژوهش علمی تمامی عوامل موثر وارد معادله میشوند و پس از بررسی و کنار گذاشتن تبیینهای احتمالی دیگر و پس از کنترل متغیرهای مزاحم یا نامربوط، روابط بین پدیدهها شناسایی و الگوهای تکرارشونده هویدا و ارائه میشوند.
4ـ نتایج پژوهش علمی پایا هستند؛ افراد عادی ممکن است با یک تجربه به چیزی معتقد شده باشند و پس از یک تجربه دیگر اعتقاد خود را از دست بدهند، برای نمونه در گذشته بسیاری از مردم تصور میکردهاند علت سرماخوردگی هوای بد یا تغییر آب و هواست؛ اما امروزه علت آن را ویروس میدانند. مردم معمولا وقتی درباره چیزی بحث میکنند که در آنباره اختلاف نظر داشته باشند و گاه بر اساس استدلالهای سطحی باورهای خود را از دست میدهند، اما در علم نتایج پایا و ماندگار هستند مگر اینکه با یک پژوهش علمی دیگر مورد نقص قرار گیرند و یا رد شوند.
5ـ پژوهش علمی امری است منطقی که در آن اعتبار در نظر گرفته میشود، در پژوهش علمی یک پایه منطقی حاکم است که در آن از روشها و ابزارهایی استفاده میشود که به راحتی میتوانند مفهوم مورد نظر را بسنجند (اعتبار درونی) و نمونه به گونهای انتخاب میشود که معرف بوده و به راحتی میتوان درباره تعمیم نتایج (اعتبار برونی) داوری کرد.
6ـ پژوهش علمی امری دوری و خود اصلاحکن است و هر مرحله میتواند به اصلاح مرحله پیشین بپردازد و مرحله بعدی را اصلاح کند.
7ـ نتایج پژوهش علمی به آسانی تعمیم یا تقلیل نمییابند زیرا در علم نتایج فقط با انجام پژوهش و تحت شرایط خاصی که نمونه معرف باشد تعمیم یا تقلیل داده میشود و تابع خرافات، پیشداوریها و اعتقادات فرهنگی و قومی نشده و بر باورهای غلط خود صحه نمیگذارد.
8ـ پژوهش علمی به ماورای طبیعی کاری ندارد و علم تبیینهای ماورای طبیعی را کنار میگذارد؛ پژوهش علمی باید دارای مرجع و نمود واقعی در دنیای واقعیت باشد. بسیاری از مردم وقتی برای چیزی علت یا تبیین خاصی پیدا نمیکنند آن را به مسائل ماورای طبیعی ربط میدهند در حالی که در علم تلاش میشود این نوع تبیینها با دقت و ظرافت کنار گذاشته شوند و علم با عینیت و آزمون پدیدهها به اثبات میرسد.
9ـ علم و پژوهش علمی از اصطلاحها به صورت تخصصی و دقیق استفاده میکند، در علم تلاش میشود برای اطلاق یک صفت یا ویژگی از واژه و اصطلاحهای دقیق استفاده میشود و ابعاد و شرایط آن نیز به صورت دقیق مشخص گردد.
10ـ تعریف و طبقهبندی در علم متفاوت است؛ در علم اقلام با عمق و نظم بیشتری تعریف میشوند و این تعریف به ترکیبها و اجزای تشکیلدهنده آن بستگی دارد. برای نمونه، افراد عادی ممکن است گیاهان را بر حسب رنگ و شکل و جایگاه نسبی آنها تعریف، بررسی و طبقهبندی نمایند، اما در علم همین طبقهبندی بر حسب «کارکرد» صورت گیرد.
روشهای پژوهش علمی
چهار پارامتر حاکم بر پژوهشها:
الف ـ در پارامتر اول، این امر مطرح است که پدیدارشناسی مساله مورد مطالعه اعمال چه رویکردی را میطلبد.
ب ـ پارامتر دوم به هدف یا منظور پژوهش مربوط میشود. آیا هدف، توصیف یا کشف الگوها و روابط حاکم بر پدیدهها است یا آزمون آنها؟
ج ـ پارامتر سوم به کنترل و دستکاری عوامل مختلف و متغیرهای پژوهش مربوط میشود.
د ـ پارامتر چهارم به نحوه جمعآوری و تحلیل دادهها در بافتهای مختلف مربوط میشود. دادهها با چه رویههایی جمعآوری و تحلیل خواهند شد.
روش رسیدن به شناخت در پژوهش:
لازم به ذکر است یک پژوهش علمی تحت تاثیر مولفههای زیر میتواند به صورت متفاوت انجام گیرد:
ـ موقعیتهایی که پژوهش تحت آنها انجام میگیرد: موقعیتها و محیطهایی که یک پدیده در آنها رخ میدهد متفاوت از هم هستند و میتوانند بر پدیده تاثیر بگذارند. برای نمونه رفتاری که در یک محیط طبیعی صورت میگیرد با رفتاری که در یک محیط آزمایشگاهی، یک کلاس درس، یک اجتماع رسمی و غیره صورت میگیرد متفاوت است و بنابراین بر پژوهش تاثیر خواهد گذاشت. در ضمن عوامل دیگری مانند متغیرهای مربوط به آزمودنی و غیره میتوانند بر پژوهش تاثیر بگذارند.
ـ ابزارهایی که برای مطالعه به کار میروند: اطلاعات برای مطالعه پدیدهها از طریق ابزارهای گوناگونی که دامنه آنها از بالاترین صراحت تا کمترین صراحت ابزاری متفاوت هستند نظیر آزمایش، آزمون (تست)، پرسشنامه، مصاحبه، مشاهده و غیره جمعآوری میشوند.
ـ رویکرد پژوهش یا پژوهشگر: نمیتوان گفت که یک رویکرد منحصر به فرد برای مطالعه پدیدهای وجود دارد و یا یک رویکرد خاص بر همه رویکردها ارجحیت دارد. عاملهای گوناگونی مانند فلسفه، پژوهشگر، چارچوب نظری پژوهش، مسالههای برانگیزنده پژوهش، خود پدیده و موقعیتهای پژوهشی میتوانند هم بر نوع و هم بر روششناسی پژوهشی اثر بگذارند.
ـ میزان ارتباط پدیده مورد مطالعه با رشتههای گوناگون: پدیده مورد مطالعه ممکن است یک پدیده چندوجهی یا چند رشتهای باشد و در مطالعه آن لازم باشد از روششناسیها و ابزارهای موجود در حوزههای متفاوت استفاده کرد. برای نمونه، برای پرداختن به گونهای از کژرویهای اجتماعی نظیر خودکشی، میتوان هم آن را از نظر زیستشناختی و روانشناختی و هم از نظر جامعهشناختی و حتی تاریخی و جغرافیایی مطالعه کرد.
منابع:
ـ پژوهش و پژوهشگری، نورمن بلیکی، خلیل میرزایی
ـ راهنمای علمی فراتحلیل در پژوهش علمی، حیدرعلی هومن
