روزگار کم‌فروغ هنر تذهیب

اسکندری، هنرمند تذهیب‌کار قزوینی: این هنر از بازار مناسبی در استان و کشور برخوردار نیست

آرش صالحی ـ هنر «تذهیب» که در لغت به معنی طلاکاری و زراندود کردن است، مجموعه‌ای از نقش‌های بدیع و زیباست که مُذهبان (تذهیب‌کاران) برای هرچه زیباتر کردن کتاب‌های مذهبی، علمی، فرهنگی، تاریخی، دیوان اشعار و قطعات زیبای خط به کار می‌برند. این هنر به واسطه پیوند تنگاتنگی که با هنر خوشنویسی دارد و با وجود اینکه از ابتدا برای تزیین حواشی کار خطاطی و خوشنویسی اما با توجه به زیبایی شگرفی که توسط هنرمندان ایرانی در تذهیب‌کاری ایجاد شده، از حاشیه به متن آمده و به عنوان یک هنر مستقل مطرح شده است. همچنین هنر تذهیب از جایگاه ارزشمندی در پایتخت خوشنویسی ایران برخوردار است و از اساتید بزرگی از دیار مینونشان در این عرصه هنرنمایی می‌کنند. یکی از این استادان برجسته «سهیلا اسکندری»، هنرمند و تذهیب‌کار شناخته شده قزوینی است. با این بانوی هنرمندپیرامون وضعیت کنونی هنر تذهیب در استان و کشور، به گفت‌وگو نشستیم که ماحصل آن را در ادامه می‌خوانید:

o از چه زمانی و چطور وارد رشته تذهیب شدید؟

از سال ۱۳۷۸ یعنی ۱۵ سالگی، برای نخستین بار کار در زمینه تذهیب را آغاز کردم. به دلیل علاقه‌ای که به هنرهای سنتی، به ویژه نگارگری داشتم، به دوره‌های آموزشی تذهیب اداره ارشاد قزوین رفتم و در آنجا، نزد «سیداحمد عقیلی» آموختن این هنر را شروع کردم. در آن زمان استاد عقیلی تنها هنرمندی بود که در قزوین، تذهیب و نگارگری آموزش می‌داد. حدود ۴ سال در محضر این استاد، اصول تذهیب را فراگرفتم تا اینکه در سال ۱۳۸۴ به کرج رفتم و در کلاس‌های استاد «رامین مرآتی» ثبت نام کردم. از این زمان بود که هنر تذهیب را به صورت حرفه‌ای دنبال کردم که تا امروز هم ادامه دارد. حول و حوش ۵/۲ سال نزد استاد مرآتی قواعد پیشرفته تذهیب کاری را آموزش دیدم و بعد، به مدت ۸ سال در کارگاه این استاد کار می‌کردم و از آنجایی که سفارش کارها از بیرون از کشور می‌آمد و یا اساتید مطرح خوشنویسی ایران سفارش کار می‌دادند، این کارگاه بهترین فرصت من برای بیشتر و بهتر یادگرفتن بود. پس از آن هم، در قزوین کارگاه تذهیب دایر کردم و در کنار کار به آموزش این هنر به همشهریان مشغول شدم.

o از تذهیب بیشتر برای تزئین چه کتاب‌هایی استفاده می‌شود؟

امروزه از این هنر، بیشتر برای زیبا کردن صفحات کتاب‌های قرآن و همچنین تزئین تابلوهای خوشنویسی بهره می‌گیرند. برای تذهیب کردن حاشیه اوراق قرآنی و یا کتاب‌های ادعیه، بیشتر از نقوش انتزاعی و گیاهی مانند «سرسوره» و «گل آیه» استفاده می‌شود. ضمن اینکه هیچ گاه نقوش انسانی و حیوانی در تذهیب کتاب‌های مذهبی، به ویژه قرآن، به کار نمی‌روند. نقوش اسلیمی، ختایی، گل‌ها، حاشیه، شمسه و ترنج، دیگر نقش‌مایه‌هایی هستند که در تذهیب‌های امروزی به چشم می‌خورند. البته در این میان، سلیقه سفارش دهنده هم تعیین‌کننده است.

o آیا در تذهیب هم مانند نگارگری، مکاتب مختلف داریم؟

بله؛ در طول تاریخ تذهیب ایرانی، مکاتب مختلفی به وجود آمده‌اند که مکاتب ایلخانی، تیموری و صفوی از مشهورترین آنها هستند. هر کدام از این مکتب‌ها ویژگی‌های شکلی خاص خود را دارند. به عنوان نمونه، نقوش هندسی بیشتر در مکاتب ایلخانی و تیموری دیده می‌شود. با توجه به اینکه در دوران صفوی، هنر تذهیب به اوج شکوفایی و ظرافت می‌رسد، آثارم را به سبک صفوی خلق می‌کنم.

o به جز ایران در کشورهای دیگر هم به این هنر پرداخته می‌شود؟

بله؛ در کشورهای همسایه ما، مانند ترکیه و بعضی از کشورهای عربی به این هنر می‌پردازند. حتی می‌توان گفت که آثار تذهیب در این کشورها خواهان بیشتری دارد. با وجود اینکه تذهیب، در اصل هنری ایرانی بوده، ولی در حال حاضر، در کشورهایی که گفتم، به این هنر بیشتر بها داده می‌شود. البته در ایران هم وضعیت خیلی بهتر شده است. ولی هنوز انتظارات هنرمندان تذهیب‌کار ایرانی برآورده نشده است. حتی بنده و دیگر تذهیب‌کاران برجسته کشور، به این امید کار می‌کنیم که آثار برتر خود را در چنین کشورهایی به فروش برسانیم. چرا که در کشور ما، هنوز بازار مناسبی برای چنین آثاری وجود ندارد.

o چرا بازار خوبی برای آثار تذهیب در کشور نداریم؟

به این خاطر که فقط اهل فن و هنرمندان این آثار را خریداری می‌کنند. هنر تذهیب، هنری فوق‌العاده دقیق و ظریف است و برای آفرینش آثار تذهیب باید زمان خیلی زیادی بگذارید که متاسفانه در ایران، برای زمان و وقت صرف شده توسط هنرمند و ظرافت‌های این هنر، پول چندانی داده نمی‌شود. اما در کشورهای دیگر به این موارد اهمیت می‌دهند و تمایل دارند که یک اثر نفیس داشته باشند. در کشورهای اروپایی، هنرمند ساعت‌ها می‌نشیند و یک کار هنری را با کیفیت عالی خلق می‌کند. زیرا می‌داند که در نهایت ارزش و بهای این اثر دانسته شده و زحمتش هدر نمی‌رود، ولی در کشور ما فعلا اولویتی برای خرید آثار هنری نفیس وجود ندارد.

o بیشتر تمایل دارید نمایشگاه آثارتان را در قزوین برپا کنید یا خارج از قزوین؟

عمدتاً مایل به برگزاری نمایشگاه در پایتخت هستم. چرا که رونق نمایشگاه‌های هنری در تهران، با سایر شهرهای ایران قابل قیاس نیست. اغلب هنرمندان ایران، برای فروش آثارشان سعی می‌کنند نمایشگاه‌هایی را در گالری‌های شناخته شده پایتخت ترتیب دهند. به خاطر اینکه این گالری‌ها از میزان ارتباط بالایی با خریداران آثار هنری برخوردارند و حتی در برخی نمایشگاه‌ها، تنها مجموعه‌داران، تاجران آثار هنری و یا کسانی را دعوت می‌کنند که دستی در خرید آثار هنری دارند. ضمن اینکه تنها ۲۰ یا ۳۰ درصد آثار خریداری شده برای نصب در خانه‌ها یا موزه‌های شخصی خریده می‌شوند و ۷۰ تا ۸۰ درصد آثار هنری به قصد تجارت و توسط برخی واسطه‌ها خریداری می‌شوند که ارتباط کاری زیادی با بازار فروش آثار در کشورهای خارجی دارند و چنین آثاری را با چندین برابر قیمت خریده شده به حراجی‌های بزرگ آثار هنری جهان می‌فروشند.

o جایگاه تاریخی هنر تذهیب در قزوین چگونه است؟

در اوایل دوره صفوی و از زمانی که شاه طهماسب، قزوین را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد، هنرمندان برجسته ای به این شهر آمدند و هنر تذهیب هم مانند دیگر هنرها در شهر مینودری رشد کرد. به طوری که می‌توان قزوین را در زمینه تذهیب صاحب مکتب دانست.

o اوضاع هنر تذهیب در قزوین را چطور ارزیابی می‌کنید؟

این هنر در استان ما از بازار خوبی بهره‌مند نیست. خود من، ۸۰ درصد سفارش کارهایم را از شهرهای دیگر، از جمله تهران می‌گیرم و فقط ۲۰ درصد سفارش کارهایم از داخل استان هستند که برخی از آنها، از سوی ادارات و سازمان‌ها و بعضی دیگر، از طرف خوشنویسان برجسته قزوینی ارائه می‌شوند. به نظر می‌رسد این هنر چندان در استان ما شناخته شده نیست. خیلی از مردم قزوین، وقتی به کارگاهم در خانه رئوفی می‌آیند، تازه متوجه می‌شوند که تذهیب چه هنری است و نقش‌هایی که در حاشیه صفحات قرآنی وجود دارند، توسط هنرمندان این رشته خلق می‌شوند. در زمینه آموزش هم اشتیاق بالایی برای یادگیری تذهیب بین جوانان قزوینی احساس نمی‌شود. متاسفانه جوانان امروز حوصله چندانی برای پیگیری کردن ظرافت‌های تذهیب ندارند و اغلب آموزش این هنر را نیمه‌کاره رها می‌کنند. ضمن اینکه سختی به دست آوردن درآمد خوب از این هنر سبب شده که هنرجویان، رغبت چندانی به حضور در آن نداشته باشند.

o چه راهکاری برای بهبود این وضعیت پیشنهاد می‌کنید؟

به نظر من، باید ابتدا تاریخ هنر ایرانی را به مردم خود بشناسانیم و به آنها بگوییم که هنرهایی مانند تذهیب، به مثابه شناسنامه و هویت ما محسوب می‌شوند. باید اول نگاه مردم را آماده کنیم، چون نسل امروز خیلی کم با تذهیب آشنا هستند. در کشورهایی مانند ترکیه، دولت هر ساله نشست‌های متعددی را برای هنرمندان تذهیب‌کار برگزار می‌کند، آثارشان را خریداری و دوره‌های آموزشی پیشرفته‌ای را برای آنها برگزار می‌کنند. اگر چنین اقداماتی توسط دستگاه‌های فرهنگی ما نیز انجام شود، بی‌شک هنر تذهیب، جایگاه واقعی خود را پیدا می‌کند.