راه‌های پیشگیری از خشونت علیه زنان و دختران

مهناز اسماعیلی ـ پژوهشگر اجتماعی و حقوقی

با عنایت به نوشتار قبل درخصوص خشونت علیه زنان که در روزنامه منتشر شد یادآوری می‌شود که خشونت علیه زنان و کودکان شایع‌ترین نوع از نقض حقوق بشر به شمار می‌رود و البته باید متذکر شد که این مورد منکر آن نیست که خشونت علیه مردان وجود ندارد و یا در حد پایین است بلکه با توجه به آمار منتشره از سوی نهادهای قانونی و رسانه‌ای، مبرهن است که مشخصا خشونت علیه مردان نیز صورت می‌گیرد و مردان نسبت زیادی از جمعیت عامل یا قربانی خشونت را تشکیل می‌دهند. برای مثال خشونت جنسی علیه مردان وجود داشته و در هر جامعه نسبت آن به خشونت جنسی علیه زنان متفاوت است و از دیدگاه حقوقی ناشناخته‌تر از خشونت جنسی علیه زنان است و همچنین سایر خشونت‌ها علیه مردان وجود دارد که می‌توان در مقوله‌ای مفصل به آن پرداخت.

در حال حاضر لایحه «تامین امنیت زنان در برابر خشونت» سالهاست که تقدیم مجلس شورای اسلامی شده و هنوز در انتظار رسیدگی، خاک می‌خورد و این لایحه باید تبدیل به قانون شود تا اجرایی گردد در غیر این صورت نمی‌توان از آن برای پیشگیری و یا برخورد با خشونت علیه زنان بهره برد.

در این نگارش به اختصار به راه‌های پیشگیری و یا کاهش خشونت علیه زنان و کودکان پرداخته می‌شود:

1ـ آموزش خودمراقبتی به زنان و دختران: یکی از نخستین و بهترین راه‌ها جهت پیشگیری و کاهش خشونت علیه زنان و کودکان آموزش این موارد در مراکز آموزشی اعم از مهد کودک‌ها تا دانشگاه بوده و همچنین رسانه‌ها نیز وظایف گسترده‌ای در این خصوص دارند تا با آموزش به افراد جامعه (مرد و زن) به آن بیاموزند که چگونه می‌توان از زنان و کودکان مراقبت نمود تا جامعه با خشونت کمتری مواجه شود. نباید نقش مدارس و کتب درسی و همچنین رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی را دست‌کم گرفت.

2ـ آموزش برای مردان و پسران: به دلیل آن که بیشتر خشونت‌ها از سوی مردان و پسران علیه زنان و کودکان صورت می‌گیرد آموزش مردان و پسران به عنوان «عاملان تغییر» بسیار مهم تلقی می‌گردد. با آموزش صحیح پسران، آنها به عنوان حمایتگران دیدگاه‌های برابری جنسیتی تربیت شده و نگرش‌های آنان درباره خشونت تغییر خواهد یافت. این شیوه از آموزش جهت پیشگیری از خشونت به طور کلی و پیشگیری از خشونت عیله زنان و دختران به طور جزء، می‌تواند بسیار کارساز باشد اگر چه زمان و انرژی زیادی را به خود اختصاص خواهد داد.

افزایش آگاهی خانواده‌ها اعم از زن و مرد به خصوص در جوامع کمتر توسعه یافته و روستایی همچنین شهرهای کوچک (با عرف خاص و تعصبات منحصر به آن منطقه) و چگونگی رفتار با زنان و دختران باعث محافظت از زنان می‌گردد و تهدیدها به حداقل کاهش خواهد یافت. یکی از بهترین راه‌ها برای مقابله با خشونت، آگاه‌سازی برنامه‌ریزی شده است که به تدریج ضمیر ذهنی و پیشینیه یادگیری مردم را تغییر داده و به سمتی که بتوانند از زنان و دختران خود محافظت کرده و به آنان آسیب نزنند پیش رفته و متقاعد می‌سازد.

3ـ مبارزه با خشونت علیه دختران در مدارس: بررسی و تغییر قوانین مستولی در مدارس، به سمتی که بتوان از دختران محافظت کرده و از هر نوع خشونتی پیشگیری کرد، دارای اهمیت زیاد می‌باشد. صحبت و مشاوره حرفه‌ای در مدارس جزئی لاینفک از مدرسه است که در بسیاری از موارد مانند پیچیدگی‌های اداری و کارهای روزمره (کاغذ بازی‌های اداری معمول و دست و پاگیر) و یا عدم مهارت و همچنین نبود موارد فوق در شرح وظایف مشاورین و … گم شده و یا از نظرها پنهان مانده است. مدارس ما، امروز تمام توان خود را جهت ارتقاء نمرات دانش‌آموزان به کار می‌برند؛ در حالی که آموزش مهارت زندگی که در کتب درسی نهفته است باید به شکلی عملی و دقیق آموزش داده شوند و به جای نمره‌سالاری، آموزش شایسته و تربیت‌سالاری جایگزین گردد و در این صورت می‌توان با صحبت‌های مستمر، و افزایش اعتماد به نفس دختران، مشاوره‌های حرفه‌ای، برگزاری جلسات با اولیاء دانش‌آموزان، به آنان آموزش پیشگیری از خشونت را داد تا بتوانند از خود در برابر هر نوع خشونتی محافظت نمایند و یا اینکه در معرض خشونت نباشند.

4ـ تلاش برای برقراری امنیت در مسیر رفت و آمد دختران به مدرسه: با توجه به اینکه برخی از خشونت‌ها و سوء استفاده از دختران در مسیر مدرسه رخ می‌دهد بهتر است با احساس مسئولیت از سوی مسئولین شهری این معضل به حداقل برسد. مسئولین آموزش و پرورش باید با هماهنگی پلیس و شهرداری بتوانند مسیر رفت و آمد دانش‌آموزان دختران را امن کرده و از وقوع حوادث دلخراش و پیش‌بینی نشده خودداری نمایند.

5ـ کمک به زنان و دختران برای گزارش خشونت‌های متعدد و از جمله خشونت خانگی: در کشوری مثل ایران با عقاید و باورهای خاص، عموما بدین‌گونه است که آمار دقیق و درستی از خشونت علیه زنان و دختران در دسترس نیست و اگر هم آماری باشد نسبی بوده و نمی‌توان با استناد به این آمار تصمیم گرفت. با توجه به این مورد باید به زنان و دختران اطمینان داد که در زمان وقوع هر نوع خشونتی، به پلیس و مسئولین امر گزارش کنند. این اطمینان به راحتی به دست‌ نمی‌آید عوامل مختلف در این کار باید به گونه‌ای بکوشند که زنان و دختران در هنگام وقوع خشونت بتوانند به مراکز یاری‌رسان، اعتماد کرده و کمک بخواهند.

مراکزی که در هنگام وقوع خشونت می‌توان به آن مراجعه نمود پلیس، اورژانس اجتماعی (123) بهزیستی و خانه‌های امن هستند. آدرس خانه‌های امن به طور مخفی در اختیار زنان از طریق تماس تلفنی قرار می‌گیرد که به زنان در معرض خشونت، مشاوره و خدمات روان‌شناختی و مددکاری و حقوقی ارائه می‌شود.

6ـ گوش دادن به سخنان زنان و دختران قربانی خشونت: شبکه‌های تلویزیونی و همچنین شبکه‌های اجتماعی (مجازی) می‌توانند برای زنان و دخترانی که مورد خشونت واقع شده‌اند، محلی برای بازگویی خشونت باشند. جامعه باید نسبت به این مساله حساس شده، راه را جهت بیان آن هموار سازد. آموزش به زنان و دختران باید به طریقی صورت پذیرد که این کار را از حقوق قانونی خود دانسته و نسبت به بازگویی آن اقدام نمایند تا زنان دیگر نیز با مشاهده این شجاعت، اعتماد کرده و داوطلبانه نسبت به بازگویی واقعه اقدام کنند؛ این کار عاملی جهت همبستگی بین زنان بر اساس حقوق قانونی خود شده و باعث می‌شود زنان و دختران برای بیان خشونتی که دیده‌اند، قبحی نداشته و در نتیجه می‌توانند پیگیر حق از دست رفته‌شان باشند و کمک شایانی به زنان و دخترانی که احتمالا در معرض خطر خشونت قرار دارند، خواهد کرد و جلوی بهره‌کشی از آنان را خواهد گرفت.

7ـ توانمندسازی زنان شاغل و کارآفرین: اغلب زنانی که مورد خشونت واقع می‌شوند وابستگی اقتصادی به مردانی دارند که از سوی آن مردان مورد خشونت قرار می‌گیرند. با توانمندسازی این زنان و دختران و حمایت از آنان می‌توان در جهت خدمت به این قشر آسیب‌پذیر و در جهت عدم وابستگی مالی در عامل خشونت قدم برداشت و شاهد رشد این زنان و دختران و همچنین کاهش خشونت در خانواده و جامعه بود.

راهکارهای قانون مجازات اسلامی در ایران و الزام به تصویب قوانین بازدارنده

در قانون مجازات اسلامی برای زنان به طور اختصاصی، قانونی جهت مقابله با خشونت علیه زنان و دختران وجود ندارد و فقط اقدامات فرد بزهکار، جرم‌انگاری شده است. در چنین زمانی اقدامات بزهکار مطابق قوانین خواهد بود مثلا اگر ضرب و شتم باشد، به مجازات دیه و حبس و شلاق محکوم می‌شود. برای مثال «هرکس در اماکن عمومی یا معابر، مزاحم اطفال یا زنان شود یا با الفاظ و حرکات خلاف شئون و حیثیت به آنان توهین کند، به حبس از دو تا شش ماه و 74 ضربه شلاق محکوم خواهد شد.»

به همین دلایل است که ضرورت رسیدگی به لایحه تامین امنیت زنان و عدم خشونت الزامی و ضروری می‌نماید. قوانینی چون (ماده 42، 43، 66 قانون آئین دادرسی کیفری ایران) در نظر دارند خشونت را در قالب آزار جنسی، سوء استفاده از زنان، آدم‌ربایی و سوء استفاده از زنان‌ باردار، ممنوع کنند. می‌توان اذعان داشت دلایل فرهنگی و عرفی یکی از موانع حمایت از زنان در مقابل خشونت‌های مختلف است.

نمونه‌ای از قانون خشونت روانی علیه زنان:

نوع دیگر قوانین مقابله با خشونت علیه زنان، «قوانین مقابله با خشونت روانی در اجتماع» را در برمی‌گیرد که این خشونت شامل هر گونه تحقیر، بددهانی، فحش، توهین، متلک‌پرانی و تهدید به کارهایی می‌شود که به زن آسیب می‌رساند. مثلا ماده 619 ق.م.ا به مقابله با مزاحمت خیابانی پرداخته است. ماده 641 ق‌.م‌.ا نیز بر مزاحمت تلفنی و دستگاه‌های مخابراتی اذعان دارد.

قوانین تلویحی دیگری نیز در این زمینه برای محافظت از زنان و دختران وجود دارد اما همت بلندی برای استحکام قوانین کاربردی و مصوب شدن قوانین جدید نیازمند است.

و سخن آخر اینکه:

اورژانس اجتماعی؛ برای حمایت و کمک به زنان و کودکان در معرض خشونت در کشور راه‌اندازی شد و زنان و کودکانی که مورد خشونت خانواده و یا جامعه قرار می‌گیرند می‌توانند با تماس با شماره 123 از خدمات آن بهره‌مند شوند.