جنگ گرهچینی ایران و چین در قزوین
- شناسه خبر: 78203
- تاریخ و زمان ارسال: 3 اسفند 1404 ساعت 07:30
- بازدید :
با وجود اینکه نجاری و گرهچینی بیشتر به عنوان هنری مردانه شناخته شده، صدای ظریف برش چوب و بوی خوش چنار و راش روایتگر حضور بانویی هنرمند است که با ظرافت تمام تکههای چوب را در کنار هم میچیند و با اتصال «کام و زبانه» آثاری خلق میکند که گویی از دل تاریخ سر برآوردهاند. «زهرا موسی» هنرمند ۴۸ ساله قزوینی با 14 سال تجربۀ تخصصی در عرصۀ گرهچینی نهتنها نام خود را در میان ۱۴ تولیدکننده برتر صنایعدستی استان به ثبت رسانده، بلکه با رویکردی نوین این هنر سنتی را از قاب پنجرههای اُرسی فراتر برده و به دکوراسیون داخلی، مبلمان و لوسترهای چوبی کشانده است. آنچه در پی میآید، گفتوگو با بانوی هنرمندی است که در کارگاه کوچک خود نهتنها به خلق آثار ماندگار مشغول است، بلکه از دغدغهها، تجربهها و امیدهایش برای حفظ و توسعه این هنر ایرانی میگوید.
¨ وجه تسمیه گرهچینی چیست؟
چیدمان عناصر چوبی با اشکال هندسی در کنار همدیگر را گرهچینی میگویند. استفاده از واژه «گره» در عنوان هنر مذکور به این دلیل است که هنگام آفریدن یک اثر، عناصر چوبی گفته شده به یکدیگر چفت میشوند یا بهاصطلاح گره میخورند. این چفتشدن از طریق اتصالی به نام کام و زبانه به وجود میآید.
¨ اوج هنر گرهچینی مربوط به چه دورانی است؟
با وجود اینکه این هنر از دوره صفویه در ایران رایج شده، اما اوج جلوهگری گرهچینی متعلق به دوران قاجار است. در این دوره اشراف، بازاریان و همه کسانی که خانههای اعیانی داشتند، از اُرسی (نوعی پنجره مشبک) گرهچینی شده در بنای آن بهره میبردند. در این زمان استفاده از آثار گرهچینی بیشتر از دورههای دیگر است.
¨ برای یادگیری گرهچینی چقدر به استادان خود متکی بودید؟
از سال ۱۳۸۸ با شرکت در یک دوره آموزشی یکساله که توسط اداره صنایعدستی قزوین برگزار میشد، یادگیری این هنر را آغاز کردم. در مسیر آموختن این رشته، استادان زیادی داشتم. با این حال، هنر گرهچینی را با پیگیری و تلاش خودم و بیشتر بهصورت خودجوش یاد گرفتم. گرهچینی اصول و قواعد کاری خودش را دارد. برخی از این اصول مانند روشهای طراحی و چوببری را میتوان از اساتید مختلف آموخت. اما وقتی وارد کار میشوید، تازه میفهمید که چیزی بلد نیستید. من هم از وقتی که به طور جدی کار گرهچینی را شروع کردم، به همین نتیجه رسیدم.
¨ یعنی استادان، فنون واقعی خلق اثر را به شما یاد ندادند؟
درست نمیدانم؛ ولی فکر میکنم که اساتید گرهچینی، به خاطر تجربه زیادی که دارند، این بخش از کار را به خود هنرجو واگذار میکنند تا مشخص شود که چقدر به این هنر علاقه دارد. اگر هنرآموز این علاقه را داشته و دنبال یادگیری گرهچینی باشد، متوجه ایرادات کارش شده و مهارتهای لازم را یاد خواهد گرفت. در عین حال، استادانم اصول و قوانین اصلی کار مانند چگونگی کشیدن طرح، اندازهها، زوایا و شیوه برش را به من آموختند. البته این آموزشها خیلی کم و محدود بودند. وقتی کار را آغاز کردم، فهمیدم طرحهای گرهچینی چقدر گسترده هستند و من قسمت کوچکی از آنها را یاد گرفتهام. نکاتی مانند چیدمان رنگی، رنگبندی و فنونی مانند کام و زبانه پیچیدگیهای خاص خود را دارند که تنها موقع کار کردن میتوان به آنها مسلط شد. در واقع، این موارد را استاد نمیتواند به شما بیاموزد. این نکات بسته به محصولی که تولید میکنید نیز تغییر میکنند.
¨ از چه چوبهایی برای ساختن آثار گرهچینی بهره میگیرید؟
انتخاب نوع چوب به ابعاد کار و میزان ظرافت آن بستگی دارد. به عنوان مثال، اگر اندازه محصول بزرگ باشد، میتوان از چوب روسی برای ساخت آن استفاده کرد. اگر کار ظریف باشد، باید از چوبهای محکمتری مانند چنار، راش و قاراقاچ استفاده کنیم.
¨ با استفاده از گرهچینی چه محصولاتی میسازید؟
در، پنجره، صندلی، مبلمان، لوستر و سقف کاذب از جمله تولیداتم در حیطه دکوراسیون داخلی هستند. البته سفارشهای گوناگونی به ما داده میشود و هر سفارشدهندهای هم خواسته متفاوتی دارد. باید جسارت لازم برای انجام دادن این خواستههای نو را داشته باشید. بعد از انجام دادن این سفارشات، تازه میفهمید که عیبهای کارتان کجاست. بنابراین هنگام ساختن این محصولات موارد فنی زیادی را یاد میگیرم.
¨ هنر گرهچینی قزوین با چه مشکلاتی مواجه است؟
متأسفانه در چند سال اخیر چینیها وارد بازار این رشته شدهاند و توانستهاند محصولات زیادی را تولید کنند. از آنجایی که تولیداتشان را با قیمت خیلی پایینی عرضه میکنند، روزبهروز بازار هنر گرهچینی ما را بیشتر تهدید میکنند. تا جایی که بعضی افراد فکر میکنند این هنر از چین آمده است. در حالی که این هنر کاملا ایرانی است و ارتباطی بین اسم این هنر و نام کشور چین وجود ندارد. ضمن اینکه ورود تولیدات چینی سبب شده برخی از هنرمندان و تولیدکنندگان ما برای ارزانتر تمام شدن محصولات خود و راحتتر شدن ساخت از کیفیت آنها بکاهند و به جای بهرهگیری از اتصال نر و ماده یا همان کام و زبانه قطعات چوبی را با چسب به همدیگر بچسبانند.
¨ چرا آثاری که با چسب ساخته شدهاند کیفیت لازم را ندارند؟
علت عمده آن استحکام نداشتن و ماندگار نبودن چنین تولیداتی است. خود من هیچ وقت حاضر نیستم دوام و عمر اثری را که با چسب ساخته شده، برای مشتریام ضمانت کنم. چون چنین محصولی در برابر ضربه خوردن و رطوبت حساس است و بهآسانی قطعات آن شکسته و از هم جدا میشوند. در حالی که آثار ساختهشده با فن کام و زبانه حداقل ۱۰۰ سال عمر میکنند و تولیدکنندهاش میتواند دوام و ماندگاری آن را تا سالهای سال برای خریدار تضمین کند. شاهد مثال این مدعا هم درهای چوبی گرهچینیشده خانههای تاریخی قزوین هستند که نزدیک به ۱۵۰ سال عمر کردهاند. همچنین جنس چوب هم تاثیر زیادی در عمر آثار گرهچینی دارد.
¨ وضعیت فروش محصولات گرهچینی چطور است؟
اگر آثاری که تولید میشوند از کیفیت بالایی برخوردار باشند، قطعا بازار خوبی هم خواهند داشت. در ضمن، بیشتر محصولات خود را بهشکل سفارشی و برای اقشار خاص تولید میکنم. در کل، کار گرهچینی طوری نیست که بتوان محصولات آن را برای فروش در فروشگاه یا مغازه ارائه کرد. معمولا مهندسان معماری که قصد دارند خانههای زیبا با بهرهگیری از عناصر سنتی ایرانی بسازند و یا شرکتهای طراحی داخلی که میخواهند دکوراسیون ساختمانها را با استفاده از مبلمان گرهچینیشده تزئین کنند، مشتریهای اصلیام محسوب میشوند. البته بیشتر مشتریهای بنده از شهرهای بیرون از استان و بهویژه شهر تهران هستند. اصفهان، اهواز، بندرعباس، قم، کرج و مشهد دیگر شهرهایی هستند که تولیداتم را به آنجا فرستادهام.
¨ گرهچینان نیازمند حمایت مسئولان
گرهچینی هنری که روزگاری زینتبخش خانههای اعیانی دورۀ قاجار بود و درهای چوبی آن پس از ۱۵۰ سال هنوز استوار ایستادهاند، این روزها با چالشهای تازهای روبهروست. هجوم محصولات ارزانقیمت چینی از یک سو و استفاده از چسب بهجای اتصال سنتی از سوی برخی تولیدکنندگان داخلی از سوی دیگر اصالت این میراث گرانبها را تهدید میکند. بنابراین به نظر میرسد ورود مسئولان برای حمایت از هنرمندان و تولیدکنندگان این حوزه ضرورت دارد و در این زمینه دستگاه تخصصی یعنی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی باید ورود جدی داشته باشد.
