تعزیه‌خوانی از آئین‌های کهن عزاداری عاشورایی در قزوین است

گروه تعزیه شهید بابایی تاکنون در بیش از 40 سوگواره ملی تعزیه درخشیده است

مریم بهبهانی‌فر:

مقدمه: تعزیه یا شبیه‌خوانی، نوعی هنر ناب ملی، مذهبی و سنّتی شیعی می‌باشد که در ایران رواج یافته است و بیشتر درباره شهادت امام حسین(ع) و یاران وفادار او در کربلا اجرا می‌شود؛  و از آنجایی که اهمیت هنرمندانه خواندن اشعار در تعزیه بیش از روش اجرا و نمایش واقعه‌ها می‌باشد، آن را در قیاس با روضه‌خوانی، تعزیه‌خوانی گفته‌اند.

تعزیه در لغت به معنای سوگواری و عزاداری است و در تعریف عام‌تر به تئاترهای مذهبی که درباره واقعه کربلا هستند گفته می‌شود. نام اصلی تعزیه، شبیه‌خوانی یا شبیه‌گردانی است یعنی اینکه افراد اجرا کننده، شبیه و بازی‌کننده نقش شخصیت‌های اصلی هستند.

نکته‌ای که در این میان باید به آن اشاره کرد این است که تعزیه لزوما درباره امام حسین(ع) و واقعه کربلا نیست و  نمایشنامه‌های تعزیه درباره موضوعات دینی و حماسی هستند؛ مانند: تعزیه حضرت ابراهیم، تعزیه امامان مختلف، البته تعزیه خنده‌دار هم داریم.

استان قزوین نیز از دیرباز خاستگاه بزرگان تعزیه در کشور بوده است و مردم استان، سال‌ها است با استفاده از این هنر، عشق و ارادت خود را به خاندان اهل بیت(ع) نشان می‌دهند. در میان تمامی اجراکنندگان تعزیه در قزوین، «گروه تعزیه سرلشکر خلبان شهیدعباس بابایی استان به سرپرستی علیرضا خلیلی» از اجراکنندگان منحصر به فرد و گروه‌های نمونه کشوری هستند که تاکنون در استان‌های مختلف و بیش از 10 کشور تعزیه اجرا کرده‌اند و در جشنواره‌های متعدد خوش درخشیده‌اند و از سوی مسئولان ارشد حوزه‌های فرهنگی و هنری کشور مورد تجلیل قرار گرفته‌اند و اکنون در حال برنامه‌ریزی برای اجرا در کشورهای دیگر هستند.

تعزیه‌خوانی از آئین‌های ویژه عزاداری ماه‌های محرم و صفر در قزوین است

به منظور آشنایی با آئین تعزیه و فعالیت‌های شاخص این گروه فرهنگی ـ مذهبی دقایقی میهمان «علیرضا خلیلی» بودیم؛ او در این باره در گفت‌وگو با ولایت اظهار می‌کند: یکی از آئین‌های مربوط به عزاداری ماه محرم در قزوین که در ماه صفر نیز اجرا می‌شود؛ «تعزیه خوانی» است. تعزیه‌خوانی از آئین‌های ویژه عزاداری عاشورایی در قزوین است که ریشه آن به دوران صفویه و شاید  پیش از آن بازمی‌گردد و در دوران قاجار به ویژه از نظر ادبی، شعری و موسیقی به اوج می‌رسد.

سرپرست گروه تعزیه سرلشکر خلبان شهیدعباس بابایی استان با بیان اینکه از دیرباز اجرای تعزیه در قزوین در محل‌های خاصی صورت می‌گرفته است؛ تصریح می‌کند: تکیه‌های «حسن نایب و مولاوردیخان» که از تکیه‌های مهم و قدیمی در قزوین به شمار می‌روند هر چند به وسعت تکیه «دولت» تهران نبودند؛ ولی  هنرمندان بزرگی را در خود پرورش داده‌اند که از جمله آنها می‌توان به «کربلایی صفر» اشاره کرد که از شهادت‌خوان‌های خوشخوان و مشهور زمان خود بوده است؛ همچنین از دیگر هنرمندان عرصه تعزیه قزوین باید یاد کنم از مرحوم «حاج اسماعیل بابایی» و «حاج ابوالفضل ثقفی» که افتخار طفل‌خوانی را در محضر ایشان داشتند و مرحوم «استاد حاج میرزا کرم زمانی، میرزا عباس هنرکار، ملاتقی خلیلی و مرحوم علی‌اکبر قنبری» که هنر تعزیه را به صورت حرفه‌ای در قزوین آغاز کردند و مفتخر بودند که در سن کودکی به هنرمندان تعزیه پیوسته‌اند و از تعزیه‌خوان‌های بنام قزوین بودند.

خلیلی در تشریح سابقه تاریخی آئین تعزیه در قزوین، اضافه می‌کند: مرحوم «سید صمد تقوی» تکیه‌دار و از بانیان تعزیه نیز فعالیت خود را در آن زمان آغاز کرد و با روی کار آمدن «دوره پهلوی» و ممنوعیت تعزیه به دستور «رضاخان»، «مرحوم حاج اسماعیل بابایی» که تعزیه‌خوانی کارکُشته و نوحه‌خوان معروف شهر شده بود و به «اسماعیل نوحه‌خوان» شهرت داشته است؛ تعزیه را به مسجد محل یا همان مسجد احمد بیک فعلی می‌آورد تا این آئین مذهبی را حفظ کند؛ هرچند پس از مدتی به ناچار آن را به کمک دوستان در منزل شخصی خود به اجرا در می‌آورد تا این سنت دیرینه بتواند در شهر به حیات خود ادامه دهد.

او توضیح می‌دهد: اجرای این مراسم آئینی مذهبی در منزل شخصی، کم‌کم آنجا را به ساختاری کشاند که تبدیل به «حسینیه» شد و همزمان نیز در روستای توریستی «زرشک» در جوار امامزادگان شجاع‌الدین و قاسم(ع) با ذاکرینی همچون: «مرحوم صدرا… خلیلی، مرحوم حاجی بالا خلیلی و حاج سیف‌ا… خلیلی» فعالیت خود را ادامه می‌دهد و  برای تداوم آن تمام همت، ذوق، عشق، هنر و سرمایه خود را خود را بکار می‌گیرد تا بهترین اجراکنندگان تعزیه‌ها در آن مکان حضور پیدا کنند؛ در همین راستا از هنرمندان نقاط مختلف کشور دعوت بعمل می‌آورد از سویی دیگر نیز با برخورداری از هنرخوشنویسی و قدرت کتابت با جمع‌آوری نسخ قدیمی و جنگ نامه‌های تعزیه، قریب یکصد مجلس تعزیه را بازنویسی و به رشته تحریر در می‌آورد.

این فعال عرصه هنر تعزیه قزوین ادامه می‌دهد: مرحوم اسماعیل نوحه‌خوان به صورت حرفه‌ای نیز به هنر زیبای زره‌بافی در کشور پرداخت و از آنجایی که عشق و خلوص در حسینیه ایشان حاکم بود، شهید خلبان عباس بابایی شیفته آنجا می‌شود و مترصد فرصتی می‌ماند تا در کمال سادگی در مجالس تعزیه آن هرچند اندک در کنار پدر نقش‌آفرینی کند.

خلیلی می‌گوید: با شهادت سرلشکر خلبان عباس بابایی آن فرزند برومند و افتخار میهن، این مکان تبدیل به حسینیه شهید بابایی شد؛ پس از درگذشت حاج اسماعیل بابایی، آن پیر غلام حضرت اباعبدا…، «حاج رجب خوئینی» از بستگان و پیشکسوتان مشهور این هنر آئینی به همراه فرزندان آن خاندان، آقایان «جواد و محمد بابایی» برادران شهید عباس بابایی و «حاج حبیب زمانی» مسئولیت اجرای برنامه‌های حسینیه را به عهده گرفت و از سال ۱۳۹۰ این حسینیه، تحت نظارت معاونت فرهنگی شهرداری قزوین با تولیت خانواده شهید عباس بابایی قرار گرفت و در مجموعه سازمان میراث فرهنگی قزوین به ثبت رسید.

این چهره فرهنگی با بیان اینکه عاشقان، دلدادگان و علاقه‌مندان به هنر تعزیه هر ساله با حضور پرشور خود در آیین تعزیه‌خوانی حسینیه شهیدبابایی به غایت روح معنوی را در این حسینیه زنده نگه داشته‌اند؛ یادآور می‌شود: در این سال‌ها، «گروه تعزیه شهید بابایی» با همراهی و کمک‌های آقایان «محمود زمانی و  ابوالفضل زمانی» از خواهرزاده‌های شهید عباس بابایی، افتخار داشته است با بهره‌گیری از آن روح معنوی و اجرای تعزیه در نقاط مختلف استان قزوین و شرکت در بیش از 40 سوگواره ملی تعزیه با کسب رتبه برتر برای  هنر تعزیه شهر قزوین و حسینیه شهید بابایی افتخارآفرینی کند؛ در اربعین امسال نیز در حسینیه «ارجمان اقلید و بیت العباس لانرد» که قدمت 150 ساله در تعزیه دارند با استقبال با شکوه مردم تعزیه اجرا کردیم.

گروه تعزیه شهیدبابایی در 10 کشور اروپایی اجرا داشته است

خلیلی درباره وجه تمایز گروه تعزیه شهیدعباس بابایی نسبت به گروه‌های دیگر تعزیه، عنوان می‌کند: این گروه در استان‌هایی که اهل تسنن ما سکونت دارند؛ مانند: فارس، بوشهر، هرمزگان، مجلس اجرا می‌کند و این عزیزان هم اغلب از این مجالس استقبال می‌کنند؛ گروه تعزیه شهید بابایی همچنین با حضور «استاد محمد بخشی‌نیا، پیشکسوت تعزیه ایران» در بیش از 10 کشور اروپایی، مجلس تعزیه اجرا کرده است که همواره مورد استقبال قرار گرفته است.

سرپرست گروه تعزیه شهید بابایی همچنین خاطرنشان می‌کند: در حال حاضر برنامه‌ریزی برای اجرای تعزیه در چندین کشور به ویژه کشورهای حوزه خلیج فارس در دستور کار این گروه قرار دارد و امیدواریم بتوانیم با اجرای شایسته در این کشورها، سفیر فرهنگی مکتب تعزیه ایران و شهر قزوین باشیم.