بازگشایی «مسجد جامع قزوین»؛ بازگشت گردشگران به کهن‌ترین بنای شهر

آرزو سلخوری

مسجد جامع عتیق قزوین پس از ماه‌ها محدودیت و تعطیلی، دوباره به روی گردشگران گشوده شد؛ بنایی که به‌عنوان یکی از کهن‌ترین مساجد ایران، نه‌تنها میراثی مذهبی بلکه بخشی از هویت تاریخی و معماری قزوین است.

این مسجد با قدمتی بیش از هزار سال، از دوران سلجوقی تاکنون بارها مرمت و بازسازی شده و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آثار ملی کشور شناخته می‌شود. اما طی ماه‌های گذشته، ورود گردشگران به این اثر ارزشمند با محدودیت‌هایی مواجه بود؛ از جمله الزام دریافت مجوز کتبی از اداره میراث فرهنگی، رعایت پوشش کامل اسلامی و ممنوعیت عکاسی و فیلم‌برداری بدون اجازه. این مقررات، دسترسی عمومی به بنا را عملاً محدود کرد و اعتراض‌هایی از سوی گردشگران و فعالان رسانه‌ای را به‌دنبال داشت.

در همان بازه، حضور گروه فیلم‌برداری مجموعه بامداد خمار در شبستان‌های مسجد واکنش‌هایی در پی داشت. انتشار تصاویر داخلی و نشانه‌هایی از تغییرات بصری ـ مانند آثار اسپری و رنگ‌پاشی در یکی از ایوان‌ها ـ حساسیت عمومی را برانگیخت و پرسش‌هایی درباره نحوه حفاظت از فضا و مدیریت دسترسی مطرح کرد.

اما پس از تغییر مدیریت در اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان قزوین، سرپرست جدید این مجموعه اعلام کرد که سیاست‌های قبلی مورد بازنگری قرار گرفته و زمینه برای بازدید عمومی فراهم خواهد شد.

مریم مهدوی، سرپرست میراث‌فرهنگی استان قزوین، با اشاره به پیگیری‌های رسانه‌ای و مطالبات مردمی گفت: در پی مطالبات مردمی و پیگیری رسانه‌ها، امکان بازدید گردشگران از این بنای تاریخی ـ مذهبی با هماهنگی مدیریت امور مساجد فراهم شده است.

وی جزئیات زمان‌بندی بازدید را نیز اعلام کرد و افزود: درب مسجد جامع عتیق از این پس همه‌روزه در دو نوبت صبح و عصر، از ساعت ۸ تا ۱۴ و ۱۶ تا ۱۹، برای بازدید علاقه‌مندان باز خواهد بود؛ همچنین هماهنگی‌های لازم با انجمن حرفه‌ای راهنمایان گردشگری استان انجام شده تا ضوابط بازدید از اماکن مذهبی به‌طور رسمی به تورها ابلاغ شود.

مهدوی همچنین از اقدامات حفاظتی و ساماندهی فضا خبر داد و گفت: محوطه پاکسازی شده و المان‌های اطلاع‌رسانی و تابلوهای معرفی بنا در حال نصب است تا شأن فرهنگی و مذهبی این اثر حفظ شود.

این اقدامات در عمل پاسخ مستقیم به نگرانی‌های شهروندان و کارشناسان درباره حفاظت از بنا و جلوگیری از تغییرات نامناسب در فضای تاریخی بودند.

بازگشایی مسجد جامع عتیق را می‌توان نشانه‌ای از تلاش برای بازاندیشی در سیاست‌های مدیریت میراث دانست؛ سیاستی که تلاش می‌کند میان حفظ حرمت اماکن مذهبی و بهره‌گیری فرهنگی از ظرفیت گردشگری توازن برقرار کند.

بازگشت گردشگران به این بنای هزارساله، فرصتی برای احیای جریان گردشگری تاریخی در بافت مرکزی قزوین فراهم می‌آورد؛ جریانی که در سال‌های اخیر به‌دلیل محدودیت‌ها تا حدی کمرنگ شده بود.

با این حال، ادامه این مسیر نیازمند شفافیت و نظارت است. سازوکارهای رسمی برای صدور مجوز، چارچوب روشنی برای عکاسی و فیلم‌برداری و برنامه‌های آموزشی برای راهنمایان و تورها باید برقرار بماند تا انتظارات بازدیدکنندگان و مقتضیات حرمت مذهبی هم‌زمان تامین شود. همچنین حضور دائمِ ناظران فرهنگی در ساعات بازدید و راه‌اندازی کانال‌های اطلاع‌رسانی رسمی در مورد قوانین و هزینه‌ها می‌تواند از بروز سوءتفاهم جلوگیری کند.

اگر این سیاست‌های تازه با نظارت دقیق، شفافیت در اطلاع‌رسانی و مشارکت فعال جامعه محلی ادامه یابد، مسجد جامع عتیق نه‌تنها بار دیگر به کانون گردشگری تاریخی قزوین بدل خواهد شد، بلکه می‌تواند به الگویی ملی برای مدیریت هوشمند اماکن مذهبی ـ تاریخی تبدیل شود؛ الگویی که نشان می‌دهد حفاظت از تقدس فضا و استفاده فرهنگیِ مسئولانه از میراث، دو روی یک سکه‌اند و تنها با مدیریت آگاهانه امکان‌پذیرند.