افسردگی و ناکامی ریشه خودکشی‌های امروزی

با گفت‌وگو جانی را نجات می‌دهید

معصومه حسینی ـ پیشگیری از خودکشی یکی از مسائل چالش‌برانگیز جهان امروز است؛ به طوری که اهمیت پیشگیری از خودکشی سال‌هاست که یکی از دغدغه‌های متخصصان و فعالان اجتماعی عرصه سلامت روان در سراسر دنیا بوده و درباره آن پژوهش‌ها و اقدامات بسیاری انجام شده است. اما زمانی که یک فرد در مواجهه با چالش‌های زندگی، خودکشی را چاره‌ای برای پایان دادن به دردها، رنج‌ها و غم‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی خود بداند، در واقع فاجعه‌ای است که تمام یک خانواده و جامعه را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

بر اساس اعلام انجمن خانواده درمانی ایران 19درصد افرادی که اقدام به خودکشی می‌کنند،‌ دارای سابقه اختلال روانی هستند و زمانی که فرد در اثر ابتلا به افسردگی راه نجاتی برای بهبود زندگی خود پیدا نمی‌کند و دچار درد و رنج فراوانی می‌شود، خودکشی و از بین بردن خود را به‌عنوان تنها راه نجات تلقی می‌کند.

از سویی دیگر نیز طبق آمار سازمان بهداشت جهانی، عامل ۵۸ تا ۶۰ درصد از موارد اقدام به خودکشی اختلال «افسردگی» است و به همین دلیل این اختلال روانی بالاترین موارد اقدام به خودکشی را دارد، بنابراین زمانی که در یک جامعه افسردگی افزایش پیدا کند در ۶۰ درصد از افراد درگیر با افسردگی، احتمال اقدام به خودکشی وجود دارد.

سازمان جهانی بهداشت اعلام کرد که سالانه بیش از ۷۰۰ هزار نفر در سراسر جهان مرتکب خودکشی می‌شوند و به عبارتی، هر ۱۱ دقیقه یک مرگ خودخواسته به دست انسان رقم می‌خورد.

در ایران اما،‌ آمارها حاکی از فوت ۴۰۰۰ نفر به صورت سالانه است، به طوری که سردار سعید منتظرالمهدی معاون فرهنگی و اجتماعی فراجا در جدیدترین اظهارات خود ضمن بیان اینکه خودکشی رفتار مهلک و یکی از فاجعه‌بارترین رفتارهای خاص بشر است که حاصل این اقدام تباه‌کننده در کشور جانباختن سالانه بیش از ۴۰۰۰ نفر و آسیب دیدن شدید ۱۰ تا ۲۰ برابر این تعداد است.

در خصوص آسیب‌ها و راه‌های پیشگیری از پدیده خودکشی با «هدی حقیقی» معاون اجتماعی بهزیستی استان گفت‌وگو کردم.

معاون اجتماعی بهزیستی به علل و عوامل اقدام به خودکشی در افراد جامعه اشاره می‌کند و می‌گوید: خودکشی عملی عمدی است که باعث مرگ فرد شده که اغلب به علت یأس صورت می‌گیرد و علت آن جسمی، ایدز، صرع، اختلالات روانی، اسکیزوفرنی، افسردگی، اختلالات دو قطبی، اختلالات اضطرابی، شکست عشقی، اعتیاد به الکل یا سوء مصرف دارو نسبت داده می‌شود.

هدی حقیقی ادامه می‌دهد: اغلب عوامل استرس‌زا مانند مشکلات مالی یا مشکلات ارتباط بین فردی در اقدام به خودکشی نقش دارند.

وی با اعلام اینکه اقدام به خودکشی در زنان بیشتر است می‌افزاید: میانگین سنی افرادیکه دست به خودکشی می‌زنند 24-19 سال در رتبه اول و 18-16 سال در رتبه بعدی قرار دارد.

حقیقی به پیامدهای خودکشی برای فرد اقدام کننده به خودکشی و خانواده ایشان می‌پردازد و توضیح می‌دهد: در صورتی که شخص، اقدام به خودکشی کند و موفق به عمل نشود، اقدام وی می‌تواند پیامدهای مختلفی برای فرد داشته باشد که این پیامدها را به دو دسته «جسمی» و «روحی» می‌توان تقسیم‌بندی کرد.

از دست دادن اعتماد اعضای خانواده از عواقب اقدام به خودکشی

وی اضافه می‌کند: در خصوص پیامدهای جسمی اقدام به خودکشی، با توجه به اینکه شخص از چه طریقی اقدام به این عمل کرده باشد، طبعا عواقب مختلفی به همراه دارد. مثلا در خصوص استفاده از قرص یا سم، ممکن است شخص دچار بیماری‌های متعدد گوارشی شود و مجبور شود تا آخر عمر با این بیماری دست و پنجه نرم کند و یا در صورتی که اقدام به خودکشی، از طریق خودسوزی باشد، عواقبی مانند از دست دادن زیبایی و … را به همراه داشته باشد. به طور کلی اقدام به خودکشی از هر طریقی، عواقب جسمی خاص خود را دارد که این عواقب را نمی‌توان نادیده گرفت.

معاون اجتماعی بهزیستی استان مهم‌ترین پیامد اقدام به خودکشی را عواقب روحی می‌داند و می‌گوید: اقدام به خودکشی می‌تواند به از دست دادن اعتماد سایرین از جمله اعضای خانواده منجر شود. از آنجایی که اقدام به خودکشی، یک عمل ناهنجار اجتماعی است، لذا پذیرش انجام این اقدام از طرف خانواده تقریبا امکان‌ناپذیر است.

وی ادامه می‌دهد: با این شرایط، فردی که دست به خودکشی زده است در واقع مرتکب عمل ناهنجاری شده، لذا اعضای خانواده اعتماد خود را به وی از دست داده و به همین دلیل در زمان تصمیم‌گیری‌های دسته جمعی برای مسائل مربوط به خانه و خانواده، ممکن است نظرات و سلیقه شخص را نپذیرند و مدام عمل خطای وی را به خودش گوشزد کنند که این رفتار، خواه ناخواه باعث فاصله گرفتن شخص از خانواده می‌شود.

اعتیاد و فرار از خانه پیامد اقدام به خودکشی

حقیقی در ادامه سخنان خود تصریح می‌کند: از طرف دیگر ممکن است فرد اقدام کننده به خودکشی از طرف خانواده شدیدا تحت فشار قرار گیرد و با توجه به اینکه اعضای خانواده اعتمادی به وی ندارند، ممکن است فرد را در هر زمان و مکانی تحت فشار و مراقبت قرار دهند که مبادا مجددا دست به خودکشی بزند و با این حساب شخص، آزادی‌های قبلی خود را از دست می‌دهد. این اتفاقات تبعات زیادی به همراه داشته و با در نظر گرفتن جنس فرد اقدام‌کننده به خودکشی، ممکن است تبعات متفاوت باشد. در صورتی که شخص اقدام کننده به خودکشی، دختر باشد، احتمال دارد با از دست دادن اعتماد و عدم پذیرش از طرف خانواده، اقدام به فرار از خانه کرده و با پیامدهای مربوط به دختران فرار مواجه شود و در صورتی‌که شخص اقدام‌کننده به خودکشی، پسر باشد، رفاقت با دوستان نامناسب و شاید افتادن در دام اعتیاد و آسیب‌های پنهان دیگری مانند ایدز را نمی‌توان نادیده گرفت.

وی اعلام می‌کند: از طرفی دیگر، اگر فرد در سن تحصیل باشد و اقدام به خودکشی کند، عواقب از دست دادن اعتماد خانواده و تحت فشار بودن از طرف آنان ممکن است باعث افت تحصیلی شخص و طرد شدن از طرف گروه همسالان شود.

حقیقی به عواقب دیگر اقدام به خودکشی بر فرد و خانواده اشاره و خاطرنشان می‌کند: ترغیب سایر اعضای خانواده برای اقدام به خودکشی، ایجاد تنش اضطراب در خانواده، زد و خورد بین اعضای خانواده، تشدید اختلاف بین زوجین، طلاق، بی‌سرپرست و یا تک سرپرست شدن فرزندان از دیگر پیامدهای اقدام به خودکشی است که مورد اخیر نیز خود می‌تواند تبعات دیگری منجمله بزهکاری کودکان، پرخاشگری و ناسازگاری، فرار از منزل و افت تحصیلی و … را نام برد.

معاون اجتماعی بهزیستی استان در خصوص نشانه‌هایی که به ما می‌گوید فرد قصد خودکشی دارد می‌گوید: یکی از این نشانه‌ها و علایم هشدار، خلق و خوی افسرده یا حاکی از ناامیدی است که ادامه داشته باشد. اختلال در خواب و خوراک، کاهش عملکرد در مدرسه و کارهای روزانه و انزوای اجتماعی تدریجی، افزایش کناره‌جویی از دیگر نشانه‌های هشداری است.

همچنین پیشینه اقدام به خودکشی در گذشته، خواستن چیزی مرگ‌آور مانند دارو، سم یا سلاح، گفتن عباراتی مثل ای کاش بمیرم یا برای چه زندگی می‌کنم را نیز می‌توان از علایم هشدار دانست و آن را جدی گرفت .

حقیقی به اقدامات سازمان بهزیستی در خصوص پیشگیری از خودکشی اشاره و اظهار می‌کند: اورژانس اجتماعی استان قزوین، با دارا بودن خط فوریتی 123 و همچنین تیم‌های سیار آماده ارائه خدمات به افراد دارای افکار خودکشی و اقدام‌کننده به خودکشی و همچنین خانواده‌های ایشان می‌باشد.

وی ادامه می‌دهد: خط تلفن فوریتی 123 به صورت 24ساعته و شبانه‌روزی بوده و در راستای کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی و مداخله تخصصی موثر به منظور جلوگیری از تشدید بحران و آسیب‌های اجتماعی و کاهش صدمات بر افراد در معرض آسیب و آسیب دیده اجتماعی ارائه خدمات می‌نماید.

حقیقی به خدمات بهزیستی به افرادی که قصد خودکشی دارند یا اقدام به خودکشی کرده‌اند و همچنین خانواده آنان از گروه‌های هدف تحت پوشش و جامعه هدف اورژانس اجتماعی می‌باشند، اشاره و توضیح می‌دهد: یکی از این خدمات  مداخله در محل است که پس از اطلاع‌رسانی به تیم سیار که از طریق خط تلفن اورژانس اجتماعی(123)، مرکز فوریت‌های پلیسی(110)، آتش‌نشانی و خدمات ایمنی (125) و یا مرکز فوریت‌های پزشکی(115) صورت می‌گیرد با حاضر شدن تیم در محل و ایجاد ارتباط حرفه‌ای جهت منصرف کردن فرد از خودکشی و تشخیص اولیه وضعیت روانی ـ شخصیتی و ارجاع به مرکز مداخله در راستای انجام مداخلات تخصصی کامل‌تر اقدام می‌شود.

وی ادامه می‌دهد: مراجعه به بیمارستان فردی که اقدام به خودکشی کرده و همچنین خانواده‌اش از طریق مراکز درمانی به مرکز مداخله در بحران‌های فردی و خانوادگی و اجتماعی  جهت استفاده از خدمات تخصصی این مرکز معرفی می‌شوند.

حقیقی تصریح می‌کند: به دلیل ماهیت دشوار و آثار مخرب روانی ـ اجتماعی این نوع مرگ بر اطرافیان، تیم سیار اورژانس اجتماعی با هماهنگی قبلی و مراجعه به افراد مرتبط با فرد اقدام‌کننده و محل اقدام (خانواده، گروه دوستان و همسالان، همکلاسی‌ها، هم‌پادگانی‌ها و…) و ایجاد ارتباط حرفه‌ای و به کار بردن انواع مهارت‌ها (همدلی، شیوه‌های تخلیه استرس، گروه‌درمانی و رفع سوگ و…) مداخله تخصصی کرده و در صورت نیاز، ارجاع مناسب را (ارجاع به مرکز مداخله، ارجاع به سایر مراکز مرتبط، ارجاع به سایر منابع اجتماعی موجود) در دستور کار خویش قرار می‌دهد تا به اطرافیان در کاهش آسیب‌های ناشی از حادثه پیش آمده کمک کند.

نقش مهم مددکاران اورژانس اجتماعی در پیشگیری از خودکشی

معاون اجتماعی بهزیستی می‌افزاید: موفقیت در برنامه‌های پیشگیری و درمان خودکشی، نیازمند برنامه‌ریزی و همکاری تیمی در سطوح مختلف است. کار تیمی نه تنها شامل متخصصانی نظیر پزشک، روانپزشک، روانشناس و مددکار اجتماعی است، بلکه لازم است همکاری‌های خانواده و اجتماع نیز جلب شود.

وی اظهار می‌کند: مطالعات مختلف و بررسی‌ها اقدامات مددکاران اجتماعی نشان داده است که نقش مددکاران اورژانس اجتماعی در مداخلات و اقدامات پیشگیرانه از خودکشی، بسیار مهم و کلیدی است. مهارت‌هایی همچون ارتباط مستمر مددکار اجتماعی با فرد و خانواده‌ها، مورد پذیرش بودن وی، پیگیری‌های تخصصی لازم، حمایت‌یابی یا برنامه‌ریزی‌هایی که یک مددکار اجتماعی برای پایدار بودن درمان بیمار انجام می‌دهد، از مهم‌ترین نقش‌های مددکاران اجتماعی در این زمینه است.

وی یکی از مهم‌ترین عوامل خطر شناسایی شده در زمینه اقدام به خودکشی را ناتوانی در حل مساله و استفاده از سبک‌های مقابله با بحران مبتنی بر هیجان در این افراد اعلام می‌کند و می‌گوید: یکی از رویکردهایی که در مددکاران اجتماعی اورژانس اجتماعی برای پیشگیری و مداخله در بحران خودکشی استفاده می‌نمایند، رویکرد «حل مساله» است که در این رویکرد مددکاران مذکور، تلاش می‌کنند به مراجعانی که با مشکلات پیچیده مواجه هستند، خدمات مورد نیازشان را به موقع و به شیوه‌ای مناسب دریافت کنند.

حقیقی در ادامه به نقش روانشناسان اورژانس اجتماعی در پیشگیری از خودکشی اشاره و تصریح می‌کند: در میان بحران‌های سلامت روان، مواجه با رفتارهای خودکشی، تجربه‌ای تکرارناپذیر است. مشاوران اورژانس اجتماعی نیز ضمن آگاه‌سازی جامعه در مورد نشانه‌های خودکشی، درباره اصلاح باورهای خودکشی و دادن امیدواری و امکان تجدیدنظر در تصمیم‌گیری به افرادی که قصد خودکشی دارند، کمک  می‌کند.

وی اضافه می‌کند: افرادی که اقدام به خودکشی می‌کنند، در حل مساله، مدیریت استرس و بیان احساسات و عواطف خود گاها دچار مشکل بوده که در برخی موارد فشار اطرافیان و یا همسالان نیز مزید علت گشته و موجبات ایجاد رفتار آسیب‌رسان به خود را فراهم می‌کنند. روانشناسان با حضور به موقع در محل، ضمن ایجاد آرامش در فرد دارای افکار خودکشی، به دقت به حرف‌های او گوش داده و از وی می‌خواهد که درباره احساسات درونی خود صحبت کند و در نهایت با ارائه راهکارهای مناسب و شیوه‌های تخصصی مورد نیاز فرد، وی را از اقدام به عمل باز می‌دارند.

معاون اجتماعی بهزیستی خاطرنشان می‌کند: روانشناسان اورژانس اجتماعی با حضور در مدارس و ارائه اطلاعات و آموزش به معلمان و اولیاء برای شناسایی دانش‌آموزان در معرض خطر خودکشی نیز نقش موثری دارند.

اگر طرافیانتان افکار خودکشی دارند و درباره آن صحبت می‌کنند با شماره 123 تماس و از آنها کمک بخواهید.