اشعه فرا بنفش (uv)چیست؟


تهیه و تنظیم:
فاطمه جلیله وند
کارشناس ارشد شیمی تجزیه ـ آزمایشگاه کنترل مواد غذایی،آرایشی و بهداشتی

این اشعه محدوده‌ای از طیف نور خورشید است که پس از طی میلیون‌ها کیلومتر از خورشید به ما می‌رسد. این قسمت از نور خورشید در محدوده بینایی انسان نیست و نمی‌توانیم آن را ببینیم به همین خاطر به آن نور تاریک نیز می‌گویند. این اشعه خود به سه دسته تقسیم می شود:UV-A، UV-B، UV-C جو زمین شدت ورود اشعه را می‌گیرد علاوه بر جو زمین عواملی چون گردوغبار، آلودگی هوا و ابرها نیز از شدت ورود اشعه می‌کاهند. به همین خاطر کوهنوردان در ارتفاعات کوه‌ها بیشتر در معرض تابش این اشعه هستند. به طور کلی با هر 1000 متر افزایش ارتفاع شدت این اشعه 10 تا 12 در صد بیشتر می‌شود. طول موج این سه نوع اشعه به این شکل است: حدود 200 تا 290 نانومتر برای C ـ UV و 290 تا 320 نانومتر برای B ـ UV و 320 تا 400 برای A ـ UV. هر نانو یک بیلیونیوم متر است و هر چه طول موج کوتاه‌تر باشد یا به عبارتی عدد کوچکتر باشد، قدرت اشعه بیشتر است. طیف نور قابل رویت برای ما انسان‌ها از 400 تا 700 نانومتر است. با این حساب C ـ UV از همه قوی‌تر و سپس B ـ UV و آخر هم A ـ UV است. مثلا اگر برای مدتی در مقابل C ـ UV قرار بگیرید پوست شما از بین میرود. خوشبختانه لایه ازن زمین ، شدت نورها وارد شده به جو با طول موج 200 تا 340 نانومتر را کاهش می‌دهد. در واقع مقدار A ـ UV وارد شده به زمین از دو نوع دیگر بیش از سایرین بوده، مقدار B ـ UV وارد شده هم کمتر و بسته به عوامل مختلف داشته و C ـ UV هم اصلا به زمین نمی‌رسد و توسط لایه ازن جذب می‌شود. برخی‌ها می‌گویند که در هوای ابری هم تمام B ـ UV به زمین می‌رسد و از ابر عبور می‌کند که البته چنین نیست. اگر هوا ابری ولی روشن است به نحوی که برای چشمان شما آزاردهنده است حدود 50 درصد B ـ UV به زمین می‌رسد. اگر هوا به قدری ابری است که شما نمی‌توانید جای خورشید را در آسمان متوجه شوید کمتر از 20 درصد UV-B به شما می‌رسد اما اگر هوا بسیار ابری و متراکم با ابرهای سیاه است به نحوی که شما می‌گویید هوا تاریک شده یا اگر هوا ابری همراه با بارندگی است آنگاه مقدار اشعه B ـ UV بسیار ناچیز و قابل چشم‌پوشی است.
در گذشته مساله B ـ UV به لطف لایه ازن فوق‌العاده خیلی جدی نبود اما با نازک شدن لایه ازن در سال‌های اخیر افرادی که به سرطان‌های پوستی دچار می‌شوند به شدت در حال افزایش است. البته شدت B ـ UV از لایه ازن که به تجمع مولکول‌های ازن در جو زمین بستگی دارد در ساعت‌های مختلف روز، فصل‌ها، موقعیت مکانی و ارتفاع متفاوت است. مثلا در فصل تابستان نیمکره جنوبی، چون این قسمت بیشتر به خورشید نزدیک است اشعه B ـ UV بیشتری دریافت می‌کند و نیوزلند و استرالیا 10 درصد بیشتر از انگلستان B ـ UV دریافت می‌کنند. همچنین عموما شدت ورود اشعه ماورابنفش بین 10 صبح تا 4 عصر بیشتر از اوقات دیگر است.
تأثیرات مثبت تابش فرابنفش
از جمله اثرات مثبت قرار گرفتن در معرض تابش باند UVB، تحریک پوست جهت تولید "ویتامین D" است. تخمین زده می‌شود که علت مرگ ناخواسته سالانه ده‌ها هزار شهروند آمریکایی؛ تنها به دلیل سرطان‌های ناشی از کمبود و اختلال درجذب ویتامین D بوده‌است. دیگر تأثیر اختلال در جذب ویتامین D، پوکی استخوان و سایر عوارض متأثر از اختلال مغز استخوان که منجر به درد، عدم تحمل وزن شخص توسط خود، و نهایتاً ایجاد ترک و شکستگی‌های نا خواسته به ویژه در خانم‌ها خواهد بود. البته امروزه در برخی کشورها تاکید بسیاری بر غنی‌سازی مواد خوراکی با افزودن رژیم‌های ویتامین D و کلسیم می‌گردد که در مقایسه با اثرات محتمل سوء UVB بر پوست بدن انسان (سرطان)، بسیار پسندیده می‌باشند.
تأثیرات منفی تابش فرابنفش
در مورد انسان، حضور طولانی در مقابل تابش فرابنفش، می‌تواند احتمال ابتلاء به آسیب‌های حاد و مزمن پوستی، بینایی و حتی تخریب کل سیستم ایمنی بدن را به دنبال داشته باشد.
همه پرتوهای UVA،UVB و یا UVC قادرند که از عمر سلول‌های اساسی بدن از جمله بافت‌های فیبروزی پروتئینی موجود در بدن از جمله پوست، استخوان، غضروف و هرگونه بافت پیوندی بکاهند.
قابلیت خود حفاظتی طبیعی بدن
جهت حفاظت از اثرات مخرب تابش UV، بدن انسان گاهی (با توجه به نوع پوست و نژاد)، از خود نوعی رنگدانه( پیگمنت) قهوه‌ای رنگ بنام ملانین Melanin آزاد می‌کند که این عمل با جلوگیری از نفوذ تابش به نسوج عمقی می‌تواند سودمند باشد. در غیر اینصورت، می‌توان از محصولات جلوگیری‌کننده از نفوذ تابش UV به بدن مانند لوسیون‌های ضدآفتاب استفاده شود. امروزه بعضی از محصولات به اصطلاح Sunscreen دارای ترکیباتی از قبیل دی‌اکسید تیتانیوم TiO2 و اکسید دوزنگ یا Zinc Oxide و… می‌باشند که کمک بزرگی جهت حمایت بدن درمقابل انواع تابش فرابنفش هستند. اکثر کرم‌های ضدآفتاب با اعلام درجه اندازه‌گیری مقاومت خویش بر اساس معیار SPF، ظاهراً تنها قادر به محافظت پوست از باند UVB هستند که همین نکته می‌تواند شما را به اشتباه بیندازد زیرا دگرباره لازم به تکرار است که باند UVA که توسط این گونه لوسیون‌ها پوشش داده نمی‌شوند، به علت قدرت نفوذ بسیار بالا در نسوج بدن، عامل اصلی و اولیه سرطان پوست در انسان شناخته شده‌اند! طبق استاندارد UPF، نوع پوشش یا لباس هم در زمینه قدرت جلوگیری از تابش‌های باند UVA و UVB موثر بوده و بر حسب توان مقاومتشان، دسته‌بندی می‌شوند، پس نوع لباس پوشیدن ما هم در حمایت از نسوج بدن در مقابل UV قابل توجه و اهمیت است.
حفاظت از چشم
تابش UVB قدرت بالا برای چشمان بسیارمخرب و می‌تواند باعث آب مروارید و اختلال مزمن قرنیه یا کوری موقت و دائم گردد. پوشش حفاظتی چشمان برای کسانی که به مدت طولانی در معرض تابش UV و بخصوص ازنوع طول موج کوتاه آن قویاً توصیه می‌گردد، مثلاً کوهنوردان و اسکی‌بازان که به جهت اقامت‌های طولانی در ارتفاعات بالا، عملاً با رقیق شدن هوا، عامل اصلی مقاومت در مقابل تابش فرابنفش را از دست می‌دهند. گرچه عینک‌های آفتابی معمولی به میزان کمی در مقابل تابش UV مقاومند، اما توصیه می‌گردد که حتی‌المقدور از لنزهای پلاستیکی (ترجیحاً از جنس پلی‌کربنات Polycarbonate ) بجای لنزهای شیشه‌ای استفاده گردد زیرا همانگونه که اشاره شد، شیشه معمولی در مقابل UVA فاقد مقاومت بوده و آن را به راحتی از خود عبور می‌دهد. عینک‌ها باید قادر باشند از ورود تابش‌های UV از کناره‌ها و بالا و پایین آن نیز جلوگیری کنند.
کاربردهای تابش فرابنفش
UV به عنوان یک علامت ضد تقلب، بر روی اسنادی حساس چون کارت‌های اعتباری، گذرنامه و گواهینامه رانندگی و غیره بکار گرفته شود.امروزه گذرنامه‌ها و اسکناس‌های اغلب کشورها، آغشته به مرکب‌های حساس به UV می‌باشند. ستاره‌شناسی، کنترل حشرات، فیزیوتراپی از دیگر موارد کاربرد اشعه فرابنفش است.
در حدود 95% از اشعه ماوراء بنفش نور خورشید که به سطح زمین می‌رسد از نوع UVA می‌باشد و تقریباً تمامی UVC و قسمت اعظم UVB قبل از رسیدن به سطح زمین توسط لایه ازن در اتمسفر جذب می‌گردد. در سال‌های اخیر ایجاد آلودگی‌های صنعتی و تولید گازهای گل‌خانه‌ای سبب کاهش ضخامت لایه ازن گردیده‌اند، درنتیجه میزان بیشتری از UVB و UVC از جو زمین عبور نموده و به سطح زمین می‌رسند. با افزایش مقدار طول موج اشعه UV میزان نفوذ آن در زیر پوست افزایش می‌یابد. UVC چنانچه به سطح زمین برسد تنها در لایه شاخی اپیدرم نفوذ می‌نماید. در حالیکه UVB که طول موج بیشتری دارد تا قسمت فوقانی درم پیشرفت کرده و UVA نیز که دارای بالاترین مقدار طول موج می‌باشد تا اعماق درم نفوذ می‌یابد.
منابع:
1-طیف بینی ماوراءبنفش و مرئی،ترجمه دکتر محسن برزگر

يكشنبه 26 شهريور 1391
08:27:00
 
 
Copyright © 2019 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT