حیات باغستان‌های سنتی قزوین از منظر اکوتوریسم شهری پایدار


سید‌صفا‌ءالدین هاشمیان ـ کارشناس ارشد اکوتوریسم
امروزه اکوتوریسم به‌عنوان شکلی از گردشگری مبتنی بر طبیعت و منبع جایگزین مناسب و مهمی برای گردشگری، در نظر گرفته ‌شده است. قرن آینده در صنعت گردشگری، دوره‌ی اکوتوریسم است و بالاترین درصد رشد و توسعه‌ی این صنعت در بخش اکوتوریسم روی خواهد داد. در سال‌های اخیر ملاحظات اکولوژیکی و زیست‌محیطی موجب گردید تا اکوتوریسم به‌عنوان سازگارترین نوع گردشگری بیش از سایر انواع گردشگری مورد توجه قرار گیرد. در واقع این نوع گردشگری جهت پیشرفت اقتصادی هر کشور، مردم بومی منطقه و حفظ ارزش‌های طبیعی، زیست‌محیطی و فرهنگی مناطق گردشگری مناسب تشخیص داده ‌شده است. از این‌رو توسعه این بخش جزو اهداف اصلی صنعت گردشگری در نظر گرفته می‌شود. با این‌ ‌همه تاکنون هویت شاخص‌های بی‌بدیل اکوتوریسم در شهر قزوین موفق نشده است به شکل قابل‌ قبول از پتانسیل‌های محلی و بومی و تقسیم‌بندی ایده‌های اجرایی، زیرساخت مناسبی را در جهت رسیدن به 3 هدف عمده جذب توریست، ماندگاری و استمرار حضور آن ایجاد نماید. پرواضح است در صورت تقویت و توسعه ظرفیت‌های طبیعت‌گردی در نواحی شهری، می‌توان شاهد حصول اتفاقات مثبت در زمینه‌ی شاخص‌های اصولی تعریف اکوتوریسم به‌عنوان سفری مسئولانه، محافظت از محیط‌زیست و بهبود معیشت بومیان از منظر ایجاد اشتغال و سود حاصل از آن بود. انجمن بین‌المللی اکوتوریسم (TIES) اکوتوریسم را سفری مسئولانه به عرصه‌های طبیعی با اهداف عمده محافظت از ذخیره‌های زیست‌محیطی و بالا بردن کیفیت زندگی مردم محلی می‌داند. سازمان جهانی جهانگردی، سفری را پایدار می‌داند که هم‌زمان با حفظ و افزایش فرصت‌ها برای آینده، نیازهای مناطق میزبان و گردشگران حاضر را تامین می‌کند. ‌مفهوم پایداری در توسعه، مداومت بخشیدن به تجدید و تولید منابع و چیزهای مصرف شدنی برای نسل‌های فعلی و آتی بدون وارد آوردن خسارت به محیط‌زیست خوانده‌شده است. همچنین توسعه‌ای پایدار است که نیازهای کنونی بشر را بدون مخاطره افکندن نیاز نسل‌های آینده برآورده ساخته و در آن به محیط‌زیست و نسل‌های فردا توجه شود. اکوتوریسم پدیده‌ای مدرن است که انگیزه‌ی اصلی آن گردشگری، مشاهده و لذت از طبیعت و چشم‌اندازهای طبیعی و فرهنگی بوده و از آن می‌توان به‌عنوان یکی از منابع جدید درآمد در راستای توسعه پایدار نام برد. گردشگری محیط ‌زیست، علاوه بر اینکه برای ساکنان محلی، ایجاد شغل و درآمد می‌نماید، موجب استفاده منطقی از منابع بالقوه گردشگری که امکانات کمی برای توسعه دارند شده و ضمن تشویق مسئولان دولتی بر توجه به محیط‌های طبیعی به‌منظور کسب درآمد از محل گردشگری و برانگیختن سرمایه‌گذاری در امور زیر بنائی و مدیریت موثر نواحی حفاظت‌شده نسبت به افزایش آگاهی ساکنین نسبت به فضاهای طبیعی و فرهنگی اقدام می‌نماید. گردشگری به دلیل دستاوردهای ملموس خود وسیله‌ای برای متقاعد کردن مسئولین دولتی و عموم مردم در خصوص اهمیت حفاظت از منابع طبیعی است. در سامان‌دهی فعالیت‌های اکوتوریستی، حفاظت همه‌جانبه از محیط‌زیست با بیشترین توجه و توسعه اکوتوریسم به‌عنوان عاملی در راستای توسعه منطقه‌ای با هزینه‌های بهینه، از اهداف اصلی به شمار می‌رود. لازمه‌ی این امر، شناسایی دقیق منبع اکوتوریستی از طریق بررسی وضع موجود آن است. این بررسی‌ها با در نظر داشتن مواردی همچون وسعت، توپوگرافی، کاربری و موقعیت فضایی پیرامونی آن و بررسی تاثیرات مثبت و منفی آن‌ها بر منبع موردنظر، ارزیابی زیست‌محیطی برای توسعه و تداوم پایداری آن، تعیین عوامل انسان‌ساخت موجود در منبع و نیز تعیین توانمندی‌های منبع با شاخص قرار دادن گردشگری و ارائه راهکارهای خاص هر منبع میسر می‌شود. همچنین از مهم‌ترین ویژگی‌های اکوتوریسمی می‌توان به مواردی همچون مشارکت در حـفاظت از تـنوع زیستی، کمک بـه رفاه اجتماعی جوامع بومی، مسئولیت‌پذیری گردشگران، اداره شدن توسط موسسات و شرکت‌های کوچک و گروه‌های کوچک، کمترین نیاز به استفاده از انرژی‌های تجدید‌ناپذیر و در نهایت تاکید بر مالکیت بومی و ایجاد فرصت‌های شغلی خصوصاً بـرای جوامع روستایی اشاره کرد. رمز موفقیت اکوتوریسم ایجاد مشارکت و همکاری تنگاتنگ است تا بتواند به اهداف ممتد حفظ و نگهداری و توسعه معقولانه دست یابد. مشارکت موردنیاز اکوتوریسم برای موفقیت با همکاری جوامع محلی، سرمایه‌گذاران، آژانس‌های دولتی و سازمان‌های مردم‌نهاد، آموزش‌وپرورش، اکوتوریست‌ها ایجاد می‌شود. توسعه‌ی گردشگری و اکوتوریسم به‌صورت چشمگیری به حسن نیت جامعه‌ی میزبان بستگی دارد و حمایت آن در توسعه و عملکرد موفقیت‌آمیز گردشگری و اکوتوریسم، امری ضروری محسوب می‌شود. از مهم‌ترین اصولی که در اکوتوریسم بر آن تاکید شده، علاوه بر ارتقای معیشت، کمک به حفاظت از ارزش‌های سنتی و بومی جوامع محلی است. این مجموعه ارزش‌ها شامل شیوه‌های معیشتی، سبک‌های معماری، آثار معماری، ابنیه تاریخی ازجمله خانه‌های قدیمی، آداب‌ و رسوم، موسیقی سنتی و نواحی، لباس و پوشش، گویش و لهجه، هنرهای سنتی، صنایع‌دستی محلی، محصولات بومی، اسطوره‌ها، داستان‌ها، افسانه‌ها، شعرها و... است که همه جزو هویت فرهنگی و بومی جامعه میزبان، هر یک جایگاه خاص خود را دارند و در اکوتوریسم اهمیت پیدا می‌کنند، ولی در این ‌بین میراث معنوی که به آن میراث غیرملموس نیز می‌گویند از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مردم جامعه میزبان، نقش بسیار مهمی در توسعه گردشگری و اکوتوریسم ایفا می‌کنند. آنان به‌عنوان صاحبان اصلی میراث طبیعی قلمداد می‌شوند. از یک‌سو به حفظ سرمایه‌های طبیعی و محافظت از زیست‌بوم منطقه‌ی خود علاقه‌مندند و از سوی دیگر، ضمن تاکید بر حفظ خصوصیات فرهنگی و بومی خویش به کسب درآمد بیشتر نیز می‌اندیشند و متمایل به استفاده از مزایای توسعه اکوتوریسم پایدارند و لذا ضروری است که به‌عنوان ناظرانی آگاه و دلسوز از سرمایه‌ی خود محافظت کنند. مردم باید در مالکیت، برنامه‌ریزی، اجرا و کنترل پروژه‌های اکوتوریسم نقش موثری داشته باشند. در اکوتوریسم پایدار، مردم بومی نسبت به فشارهای وارد آمده بر محیط‌زیست طبیعی خود حساس‌اند و فعالانه در سامان‌دهی و اجرای فعالیت‌های مرتبط با اکوتوریسم مشارکت می‌کنند. احساس تعهد نسبت به محیط‌زیست، ابراز وجود و اظهارنظر، طرح پرسش درباره‌ی حقوق خود و فرزندان خود در آینده و پافشاری برای پاسخ‌خواهی از مسئولان از وظایف عمده مردم است. البته این مشارکت زمانی جدی می‌شود که از مرحله‌ی حرف و سخن خارج‌شده و جنبه‌ی عملی پیدا کند. نکته‌ی مهم دیگر در زمینه‌ی نقش مردم، تلاش برای برقراری ارتباط با مردم در سایر مکان‌هاست. در واقع مردم جهان باید با هم شبکه ارتباطی برقرار کنند و از آنچه بر سر دیگران آمده مطلع شوند و با اقدامات پیشگیرانه و برنامه‌ریزی صحیح، مهار اکوتوریسم را در دست‌ گیرند. توسعه اکوتوریسم در تفرجگاه‌های پیرامـون شهری با برنامه‌ریزی صحیح و کنترل اقتصادی و فرهنگی، ضمن آن‌که خسارت به محیط طبیعی بـه‌ حداقل می‌رسد، پایداری اکوسیستم‌ها نیز تضـمین می‌شود. در حال‌ حاضر برای بهره‌برداری مناسب از تفرجگاه‌های حفظ آن، راهبرد مناسبی کـه پیشنهاد شده و در برخی کشورهای جهان آن را در بوته آزمایش قرار داده‌اند، اکوتوریسم است که در حقیقـت به معنای توریسم بر مبنای مسئولیت‌پذیری می‌باشد. وقتی با نام اکوتوریسم برخورد می‌نماییم، ناخودآگاه سفر درون طبیعت در ذهن ما متبادر می‌گردد. از آنجا که اکوتوریسم در قرن بیست و یکم بسیاری از فضاهای جغرافیایی را تحت تاثیر قرار می‌دهد، الگوی فضایی جدیدی را در نواحی مختلف جغرافیایی شهرها و طبیعت‌های بکر بـا چشم‌اندازهای زیبای پیرامون شهرها به وجود می‌آورد. گردشگری سبز شهری ضمن احترام به اکوسیستم‌های طبیعی شهر، موجبات سفر و کشف و شهود در داخل و پیرامون یک محدوده شهری و امکان لذت بردن و درک ارزش‌های طبیعت شهر و منابع فرهنگی را برای بازدیدکنندگان فراهم می‌کند. این برنامه باید برای گردشگران، تجربه فعالیت فیزیکی، خلاقیت‌های ذهنی و انواع اختلاط اجتماعی را ایجاد کند و به‌سلامت اکولوژیک ساکنان از طریق پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری و حمل‌ونقل عمومی و توسعه اجتماعی و اقتصادی پایدار محلی و سرزندگی آن‌ها منجر شود. اکوتوریسم شهری صنعتی است که به نقطه‌نظرات اکولوژیک توجه کرده و برای میراث ملی و فرهنگی احترام و ارزش قائل است و در برای تقویت ارتباطات و مسائل سیاسی منطقه‌ی گام برمی‌دارد. در این راستا فضای سبز شهری یکی از عناصر ساختار شهری است که جزو فضاهای باز شهری به شمار می‌رود و دارای پوشش گیاهی است و از این فضاها می‌توان به‌عنوان لایه‌های تنفسی سیستم شهری نام برد که دارای عملکردهای مختلفی مانند زیباسازی شهر، تعدیل‌کننده شرایط محیطی و محل گذران اوقات فراغت می‌باشد. منطقه‌ی قزوین همانند بسیاری از حوزه‌های زیستی در آسیا که در مناطق خشک واقع ‌شده‌اند، دچار کمبود نزولات جوی و منابع نقد آب است. موقعیت جغرافیایی قزوین به صورتی است که در دامان کوهستان رفیع البرز شکل ‌گرفته است و این کوهستان درون خود سفره‌های عظیم آبی و یخچال‌های وسیع طبیعی را نگاهداری می‌کند و بسیار بخشنده است؛ اما مسئله این است که این ذخایر به‌جای آن‌که به‌تدریج و در طول سال قابل استحصال باشند یک یا دو بار در سال، آن‌هم به‌صورت سیلی ویرانگر تمام دشت را درمی‌نوردد و همه‌چیز را ویران می‌کند. انسان قزوینی طی چند هزاره آن‌قدر تجربه کسب کرده است تا بتواند به راه‌حل‌هایی دست یابد که هم از این منبع بهره ببرد و هم از تهدیدات آن در امان بماند. پیگیری متون تاریخی پس از قرن سیزدهم میلادی، پدیده‌ای دیگر در شهر را معرفی می‌کند که پیش‌تر صحبتی از آن به میان نیامده بود؛ باغ‌هایی است که دور شهر را فرا گرفته است. زکریا بن محمد قزوینی در کتابش «آثار البلاد و اخبار العباد» پلانی از وضعیت مدور شهر تصویر کرده است که باغ‌ها دور آن قرار دارند و رودخانه‌های دیزج و ارنجک از دو سمتش می‌گذرند. باغستان‌های سنتی قزوین نمونه‌ای از کشاورزی سنتی پیشینیان ما است که تا امروز به حیات خود ادامه داده و همچنان در زندگی اهالی شهر قزوین حضور دارد. این باغ‌ها همواره در طول تاریخ نقش مهمی در اقتصاد شهر داشته‌اند. از مهم‌ترین ویژگی‌های باغستان‌های سنتی قزوین می‌توان به الگویی پایدار از کشاورزی طبیعی، تاریخی و فرهنگ باغداری بی‌نظیر و روش مدیریت ویژه سنتی، آبخوانی که با در خود نگه‌داشتن و جذب آب رودخانه‌های فصلی و سیلاب‌های آن‌ها سبب تقویت سفره‌های آب زیرزمینی می‌شود، حفاظت شهر و روستاهای پایین‌دست از خطر سیل و خسارات محتمل از آن، واحد تولیدی و اقتصادی برای ساکنین شهر، سبب پالایش هوای شهر و جذب امواج می‌شود، سبب زیبایی محیط و منظر شهر خصوصاً در نظر تازه‌واردان به شهر، ایجاد محیط فراغتی برای اهالی شهر در نزدیک‌ترین فاصله از شهر سبب تلطیف و فرح بخشی هوای شهر و تعدیل بادهای غالب منطقه‌ می‌شود. در سفرنامه‌های بسیاری از باغستان‌های سنتی قزوین به‌عنوان بهشت یادشده و بسیار زیبا و پربار توصیف‌شده است. زکریا بن محمد بن محمود قزوینی در مورد باغ‌های قزوین گفته است: «قزوین شهری است مشهور و آبادان، در دشتی پهناور، با خاکی پاکیزه و باغ‌ها و درختان بسیار با بنیادی نیکو ساخته‌شده و در آن دو شهر است، یکی در میانه‌ی دیگری. شهر کوچک را شهرستان می‌نامند، بارو و دروازه‌ها دارد و شهر بزرگ محیط بر آن شهر کوچک است و آن را نیز بارو و دروازه‌ها است و بوستان‌ها و بستان‌ها شهر بزرگ را احاطه کرده‌اند. از هر سو و کشتزارها محیط بر باغ‌ها و رزستان‌ها هستند، شهر دو رودخانه دارد یکی را دزج گویند و دیگری را ارنزک». ناصرخسرو قبادیانی درباره‌ی قزوین گفته است: قزوین را شهری نیکو دیدم، بارویی حصین و کنگره بر آن نهاده و بازارهای خوب، مگر آنکه آب در آن اندک بود. باغستان بسیار داشت، بی دیوار و خاک و بی‌هیچ مانعی از دخول در باغات. حمدا... مستوفی گفته است: قزوین از اقلیم چهارم، هوایش معتدل است، آبش از قنوات است و در آن باغستان بسیار است و هرسال یک نوبت به‌وقت آبخیز سقی (آبیاری) کنند. انگور، بادام، فستق (معرب پسته) بسیار از او حاصل شود. باغستان‌های سنتی قزوین به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های غنی اکوتوریسم شهری، مبنای بسیاری از تعاملات فرهنگی و اجتماعی در طول زمان بوده است. از مدیریت مردمی نوع تقسیم آب‌گرفته تا ادبیات مخصوص باغداران و جشن‌هایی که همه‌ساله مردم شهر را به باغستان می‌کشاند. جشن‌های باستانی که به‌نوعی به‌عنوان رویداد اکوتوریسمی از آن یاد می‌شود تا به امروز نیز باقی‌مانده و جلوه تمدنی نقش باغستان در پایداری سنت‌هاست. جشن‌های طبیعت‌گرایانه‌ای همچون نوروز باستان، سیزده‌بدر، پنجاه بدر، شصته باران، چمچه خاتون، غوره شوران، سمنوپزان و جشن‌های پسته و بادام نقش قابل‌توجهی در مسیر دستیابی به گردشگری پایدار شهری و دمیدن روح تازه در کالبد باغستان‌های سنتی قزوین خواهد داشت. احیای مراسمی نظیر «پنجاه بدر» که ریشه در باستان دارد در بیستمین روز اردیبهشت‌ماه و یا پنجاهمین روز بهار، برای طلب باران در محل «مصلای باغستان» توسط مردم شهر، نمونه‌ای بارز از ویژگی‌های اجتماعی باغستان سنتی است که خوشبختانه تا به امروز باقی‌مانده است. با بررسی مقوله‌ی اجتماعی در قزوین، ضرورت ایجاد حس تعلق‌خاطر نسبت به شهر و ظرفیت‌های طبیعی قزوین در شهروندان به عامل گردشگری پایدار کمک می‌کند و همچنین احساس مسئولیت نسبت به اکوتوریسم شهری و رعایت کدهای اخلاقی گردشگری می‌تواند راهگشای توسعه در این شهر و حفاظت از منابع طبیعی و جاذبه‌های طبیعی گردشگری شهری باشد. اکوتوریسم شهری یکی از پربازده‌ترین انواع گردشگری است و شهروندان و گردشگران تمایل بیشتری به بازدید از جاذبه‌های اکوتوریسمی نسبت به اماکن و بناهای تاریخی از خود نشان می‌دهند و این عامل درنهایت موجب سودرسانی به مشاغل جاذب سفر و رشد اقتصادی و بهبود معیشت شهروندان خواهد شد. تطابق فضای شهری و فضای اکوتوریسمی در شهر قزوین تحت تأثیر توسعه شهر و برخورد قهرآمیز مجموعه مدیریت شهری به‌واسطه‌ی بلندمرتبه‌سازی و احداث تقاطع‌های غیر هم‌سطح قرارگرفته است که در برخی از نقاط اکوتوریسمی نظیر باغستان‌های سنتی شهر قزوین موجب تخریب عرصه گردیده و لازم است که مدیران مربوطه در این زمینه هوشمندانه و با رعایت اصول توسعه پایدار و پیوسته‌ای زیست‌محیطی اقدام نمایند. باغستان‌های سنتی قزوین به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گنجینه‌های طبیعی شهر قزوین و میراث ساسانیان علاوه بر نقش حیات‌بخش و تلطیف کننده آب‌وهوای شهر، از گذشته تاکنون از قزوین در برابر بلایای طبیعی سیل و ریزگردها محافظت کرده است. همچنین با در نظر گرفتن تعریف اصلی اکوتوریسم که اشاره به سفری مسئولانه و حفظ محیط‌زیست می‌کند می‌توان گفت که توجه به بوم گردشگری و ارتقاء سطح توسعه آن در شهر می‌تواند ضمن آموزش‌پذیری شهروندان و گردشگران موجب تحقق گردشگری پایدار شهری شود. از سویی دیگر توسعه اکوتوریسم در قزوین می‌تواند موجب حضور بیش‌ازپیش گردشگران داخلی و خارجی و درنهایت ارزآوری بیشتر و رشد توسعه اقتصادی و رونق کسب‌وکارهای مشاغل جاذب سفر و در نتیجه بهبود معیشت شهروندان گردد. در نتیجه بهره‌مندی از انواع نوین گردشگری در شهر قزوین نظیر گردشگری سبز، گردشگری کشاورزی، گردشگری باغستان و... می‌تواند نقش بسزایی در حیات دوباره باغستان‌های سنتی قزوین در مسیر دستیابی به اهداف توسعه گردشگری پایدار شهری داشته باشد. از سویی دیگر جاذبه‌های اکوتوریسمی قزوین نظیر باغستان‌های سنتی از طریق کمک به ترویج فرهنگ دوستی با طبیعت و حفظ و نگهداری محیط‌های طبیعی با پایداری زیست‌محیطی، از طریق ایجاد زمینه‌های اشتغال به پایداری اقتصادی و از راه گردهم‌آوردن شهروندان و گردشگران و آشتی آنان با طبیعت و تقویت تعاملات انسانی سالم به پایداری اجتماعی منجر شود. همچنین پایداری گردشگری شهری به حیات و بقای اکوتوریسم شهری قزوین بستگی دارد و اگر اکوتوریسم زنده نباشد و قدرت ادامه حیات نداشته باشد درنهایت نمی‌توان گفت که به شهری پایدار و گردشگری منطبق با آن دست‌یافته‌ایم. درنتیجه مهم‌ترین تاثیر اکوتوریسم یعنی حفظ همه‌جانبه محیط‌زیست، فرهنگ، زبان و حتی احیای فرهنگ و داشته‌های از دست‌رفته این مرزوبوم که موجب حفظ و غنای آن خواهد شد. وجود نعمت بزرگی در شهر قزوین به نام باغستان‌های سنتی که هم آبخوان است و هم اکوسیستم زنده دارد، خود گواه تحقق گردشگری پایدار شهری است و درصورتی‌که با برنامه‌ریزی و مدیریت نظام‌مند در مسیر خلق ایده‌های نو با رویکرد گردشگری خلاق بشود می‌تواند موثرتر از حال حاضر عمل کند. علاوه بر آن توجه ویژه به مقوله نوین بیوفیلیک و احداث فضاهای شهری طبیعت‌محور و افزایش سرانه فضای سبز شهروندان در کنار سایر مولفه‌های اکوتوریسم شهری اثرگذار است. از سویی در صورت ارتقای سطح فرهنگی جامعه میزبان، می‌تواند شاهد افزایش رفاه اجتماعی و تحقق توسعه پایدار شهری در محورهای جامعه شاداب، محیط‌زیست پاک و سالم و زنده و اقتصاد شایسته و توزیع عادلانه باشد. با در نظر گرفتن سه مشخصه اصلی اکوتوریسم نظیر حفظ محیط‌زیست، انتفاع بهره‌بردار محلی شهری و آموزش زیست‌محیطی می‌توانیم بگوییم که گردشگری پایدار شهری قزوین با ارتقای شهروند اکولوژیک محقق خواهد شد. همچنین گردشگری پایدار شهری در شهر قزوین در راستای تامین نیازهای زیست‌محیطی شهروندان خود و ارائه آموزش‌های اکوتوریسمی محقق می‌شود. به‌عبارت‌دیگر اکوتوریسم در شهر قزوین در صورتی می‌تواند موجب تحقق گردشگری پایدار شهری شود که توان مطابقت با فضاهای شهری را داشته باشد ولی به‌شرط اینکه هدف از توسعه تنها حفاظت از محیط‌زیست و منابع طبیعی نباشد و در کنار آن گسترش امکانات و بهبود شرایط زندگی انسان‌ها را هم مدنظر قرار دهد، به‌طوری‌که موجب رشد اقتصادی و توسعه شهری پایدار بشود. رشدی که بدون برهم زدن تعادل زیست‌محیطی و تخریب باشد. در این راستا توجه ویژه به توسعه گردشگری سبز و گردشگری کشاورزی در باغستان‌های سنتی قزوین که امروزه توجه علاقه‌مندان بسیاری را در سراسر جهان به خود جلب کرده است، در کنار انجام فعالیت‌های روزمره باغداران نظیر حفظ و بقای باغات و امرارمعاش از قِبَل آن می‌تواند موجب ظهور کسب‌وکارهای نوین همگام با کالبد و روح باغستان شده و نگاهی جدیدی را از دریچه‌ی صنعت گردشگری و اکوتوریسم به این گنجینه‌ی ارزشمند بگشاید. در نتیجه به‌صراحت می‌توان اذعان کرد که جاذبه‌های اکوتوریسمی و شهر قزوین لازم و ملزوم یکدیگر هستند و آن‌ها جزئی جداناپذیر از هم می‌باشند؛ چرا که وجود این جاذبه‌ها به حیات و بقای شهر قزوین در طولانی‌مدت کمک می‌کند.

سه شنبه 10 دي 1398
11:44:12
 
 
Copyright © 2020 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT