فرسایش سرمایه‌های اجتماعی و کاهش کیفیت کار در جامعه


مریم بهبهانی‌فر
در محیط‌های اجتماعی امروزی، پدیده‌ای به نام "زیرآب‌زنی" رسوخ کرده که نه تنها منجر به ریختن آبروی افراد و بی‌اعتباری اجتماعی آنها می‌شود بلکه فرسایش سرمایه‌های اجتماعی را منجر می‌شود. این پدیده نوظهور که رفتاری ناپسند و غیراخلاقی است، متاسفانه امروزه در مراکز جمعی و محیط‌های کسب و کار آن چنان ریشه دوانده که گاهی برخی افراد نیز برخلاف میل باطنی به ناچار برای آن که از مزاحمت‌‌های دیگر افراد در محیط کار آسوده بمانند اقدام به این رفتار می‌کنند و این‌ها منجر به ایجاد خشونت‌های رفتاری افراد در جامعه نسبت به یگدیگر می‌شود که شاید گاهی نیز به صورت پنهان باشد. پدیده مخرب و ناهنجار "زیر آب‌زنی" با سخن چینی، دزدیده گوش دادن، حسادت و استفاده از رفتارهای عوامانه همراه است که متاسفانه با وجود بالا بودن سطح سواد، مدارک دانشگاهی و درجه‌های تحصیلی افراد شاغل در محیط‌های کسب و کار در سال‌های اخیر در جامعه افزایش زیادی داشته و تنش‌های بسیاری ایجاد کرده و این در حالی است که احترام به یکدیگر و نوعدوستی همواره مورد تاکید بزرگان دین بوده و آنها دروغگویی و غیبت علیه یکدیگر را نهی کرده‌اند. این پدیده ناپسند شاید با نگاه طنز همراه باشد و شاید همین دیدگاه منجر شود، افراد زیادی به قبح آن توجه نداشته باشند و برای رسیدن به منافع خود و ارتقاء شغلی یا تثبت شغلی به آن دست بزنند که متاسفانه با تخریب و ناحقی درباره دیگران همراه است و انجام آن نیز با رفتارهای ناپسند همراه خواهد بود؛ البته جامعه‌شناسان علت این گونه رفتارهای ناپسند افراد جامعه را در تربیت ناکافی، ضعف در تخصص‌ها و دانش حرفه‌ای افراد می‌دانند و معتقد هستند اگر هدف، اصلاح محیط، بهبود کار و رفع چالش‌های موجود در کار است باید افراد آستانه تحمل خود را نسبت به یکدیگر افزایش دهند و در گفتمان‌ها، ضعف‌ها را به یکدیگر بگویند. این رفتار که افراد علیه یکدیگر گزارش کذب یا نادرست می‌دهند تا از سوی مقام‌های بالا دستی مورد تشویق قرار گیرند تنها موجب ایجاد تنش و فرسایش سرمایه‌های انسانی می‌شود. البته در این‌ باره مدیران باید با نظارت کامل بر امور و نادیده گرفتن این گونه گزارش‌ها به این رفتارهای ناپسند خاتمه دهند و ارتقاء‌های شغلی همواره به جای آنکه برمبنای نزدیکی افراد به قدرت باشد، تنها بر اساس تخصص، توانمندی و تجربه کاری افراد روی دهد؛ در این صورت قانون گریزی و رفتارهای تخریبی افراد نسبت به یکدیگر کاهش می‌یابد و نظم در رفتارهای اجتماعی بیشتر می‌شود. به منظور تاکید بر احترام به حریم خصوصی افراد و رفع معضل اجتماعی تجسس در امور دیگران یا زیرآب زنی که از سال‌های دور در اجتماع های کوچک محلی و در میان بانوان رواج داشته و به بانوان زیادی آسیب وارد کرده، حتی گاهی کانون یک خانواده را فروپاشیده و امروز نیز به اجتماع‌های بزرگ ریشه دوانده با چند تن از کارشناسان بانو به گفت‌وگو نشستیم، شاید در محیط‌های اجتماعی مهربانی و احترام به حقوق دیگران جایگزین بدگویی‌ها، زیرآب زنی‌ها و فرسایش های اجتماعی شود و آستانه تحمل افراد نسبت به یکدیگر افزایش یابد، چراکه در این صورت کارها باشتاب بیشتر و بدون اختلال ادامه می‌یابد و شادی و نشاط جایگزین فضاهای بی‌روح و کسل‌کننده کاری می‌شود و بعبارتی دیگر حال افراد در کنار یکدیگر خوب خواهد شد.  حفظ حقوق شهروندی در جامعه با ارتقاء آگاهی افراد یک کارشناس مطالعات فرهنگی در این‌ باره در گفت‌وگوی اختصاصی با ولایت با تاکید بر حفظ حقوق شهروندی در جامعه و رعایت وظایف شهروندی توسط افراد نسبت به یکدیگر، این مهم را از بدیهی‌ترین حقوق هر انسانی در طول حیات او می‌داند و اظهار می‌کند: هر فردی در زندگی خود باید از حقوق شهروندی برخوردار باشد، اهمیت و ضرورت پرداختن به این موضوع نیز در اصل 134 قانون اساسی آنجا که تاکید بر استیفا و ارتقای حقوق شهروندی دارد، روشن‌تر می‌شود. الهام نظری تصریح می‌کند: پیش از پرداختن به حقوق شهروندی که اصول آن به صورت جامع و کامل در منشور حقوق شهروندی پرداخته شده، لازم است ابتدا انسان‌ها نسبت به حقوق خود آگاه شده و این فرض را مسلم بدانند که حقوق شهروندی هر فرد تنها از طریق رعایت حقوق دیگری تامین می‌شود. به این معنی که به منظور الزام شهروندان به اهمیت رعایت حقوق شهروندی، باید از وظایف شهروندی نیز سخن به میان آید، چرا که حقوق و وظایف شهروندی دو روی یک سکه هستند. او اضافه می‌کند: نتیجه این بی‌توجهی یا حفظ حقوق شهروندی در جامعه رفتارهای اغلب فردگرایانه‌ای است که در جامعه و در حوزه‌های مختلف زندگی مشاهده می‌شود. اینکه افراد مصلحت و منفعت شخصی را بر هر نوع اخلاق و منافع گروهی و جمعی مقدم دانسته و در هر موقعیتی جز به خود نمی‌اندیشند. بازتولید این نگاه در جامعه، بروز انحرافات اخلاقی و کلامی در معاشرت‌های دوستانه، همکاری‌های شغلی یا حتی داوطلبانه است؛ چرا که اصل اعتماد که لازمه‌ی هر مشارکتی است، جای خود را به مصالح فردی می‌دهد و نتیجه آن خشونت‌هایی خواهد شد که افراد به صورت مستقیم و غیرمستقیم و یا حتی ناآگاهانه بر یکدیگر روا می‌دارند. این کارشناس مطالعات فرهنگی، آموزش را یکی از مولفه‌های مهم در رفع رفتارهای انحرافی عنوان و بیان می‌کند: مساله آموزش یکی از راهبردهای اساسی در زمینه‌ی یادگیری و حل مشکلات است، نظریه‌پردازان یادگیری اجتماعی نیز معتقد هستند، رفتار انحرافی مانند دیگر رفتارها در اجتماع از طریق معاشرت شکل می‌گیرد و اساس یک پدیده‌ی اکتسابی است. نظری می‌افزاید: آنچه انسان‌ها در مناسبات فردی و اجتماعی خودشان بروز می‌دهند در واقع برآیندی از الگوهای رفتاری و ساختار فرهنگی جامعه است؛ به این صورت که رفتار اجتماعی به وسیله‌ی مشاهده و تقلید یاد گرفته می‌شود و این آموختنی‌ها از طریق پاداش و تنبیه تقویت می‌شود. بنابراین برای تبیین درست این موضوع باید ریشه‌های یادگیری این رفتار و کانون‌های یادگیری را شناخت. او با بیان این که کانون‌هایی مانند: مدرسه و خانواده که در فرآیند جامعه‌پذیری افراد نقش پررنگی ایفا می‌کنند، متاسفانه خلاهای زیادی در کارکردهای هر دوی این نهادها مشاهده می‌شود، خاطرنشان می‌کند: وقتی در ساختار آموزشی و فرهنگی ما به درستی موضوع حق و احترام شهروندی به درستی تببین نشده باشد، بروز رفتارهای انحرافی و کلامی قابل تصور است. پس از مهم‌ترین راهکارهای موثر در این زمینه، آگاهی‌بخشی است؛ بنابراین لازم است، تمامی نهادها در کنار یکدیگر و همسو با هم فضای جامعه را به سمت اهمیت و ضرورت رعایت حقوق شهروندی که می‌تواند در زندگی فردی و جمعی شهروندان تاثیر بسزایی داشته باشد، هدایت کنند.  ترویج فرهنگ احترام به حقوق دیگران بازنگری و تصویب قوانین مفید یک وکیل پایه یک کانون وکلای قزوین نیز که رعایت حقوق شهروندی را امری ضروری برای کاهش خشونت‌ها نسبت یه یگدیگر می‌داند، در گفت‌وگوی اختصاصی با ولایت اظهار می‌کند: از زمانی که رشد جوامع و شکل‌گیری زندگی شهری سرعت گرفت، لزوم تنظیم روابط و تعاملات شهروندان ضرورتی انکار‌ناپذیر بوده است؛ البته پیچیدگی روابط‌اجتماعی و مشکلاتی که به وجود آمده، دولت‌ها را بر آن داشت تا با تدوین و تنظیم قواعدی که از آن به حقوق شهروندی یاد می‌شود، سعی در ساماندهی و نظم بخشیدن به جامعه مدنی کنند. فریبا رضایی تصریح می‌کند: امروزه جوامع توسعه یافته با ترویج فرهنگ رعایت حقوق شهروندی گام‌های موثری در راستای تقویت سرمایه اجتماعی برداشته‌اند، جوامع موفق نیز جوامعی بودند که از سنین طفولیت و کودکی آموزش را بر روی شهروندان آغاز کردند و از آموزش بزرگسالان در این زمینه و تصویب قوانین بازدارنده نیز غافل نشده‌اند. او ادامه می‌دهد: شاید بتوان گفت، شهروندانی که رعایت و التزام به حقوق شهروندی در آنها نهادینه شده و به صورت یک هنجار و ارزش درآمده همان شهروندان قانون‌مدار هستند، بنابراین «چون که صد آید، نود هم پیش ماست.» دبیر کمیسیون شهروندی و آزادی فردی کانون وکلای دادگستری قزوین درباره عواملی که منجر به ایجاد خشونت‌های رفتاری در میان افراد می‌‌شود، یادآور می‌شود: از نگاه حقوقی اگر به موضوع بنگریم در خصوص اعمال خشونت، قوانین کیفری و حقوقی بسیاری داریم، اما به نظر می‌رسد در حوزه کاهش خشونت‌ها، اثر بخشی لازم و کافی را نداشته‌اند؛ از این رو در راستای ترویج فرهنگ احترام به حقوق دیگران و رعایت حقوق شهروندی و فرهنگسازی، بازنگری و تصویب قوانین مفید و موثر به بر جامعه و از بین بردن برخی آداب و عادت‌های ناصواب که به مرور زمان در جامعه ما به صورت فرهنگ شکل گرفته، ضروری است. رضایی، همچنین با اشاره به وجود قوانینی در زمینه حریم خصوصی افراد عنوان می‌کند: قانون اساسی کشور در (فصل سوم) و در اصول مربوط به حقوق ملت به بیان برخی مصادیق حریم خصوصی مانند حیثیت، جان، مسکن (اصل 22)، عقاید (اصل 23)، نامه‌ها و مکالمات تلفنی و الکترونیکی (اصل 25) پرداخته است، همچنین قانون احترام به آزادی‌های مشروع و حفظ حقوق شهروندی (مصوب 1383)، قانون تجارت الکترونیکی ایران (مصوب، 1384)، قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات (مصوب 1388) و آیین‌نامه اجرایی این قانون (مصوب، 1393) و منشور حقوق شهروندی (مصوب 95) از جمله مواردی است که قانون‌گذار درباره آن‌ها حق حریم خصوصی افراد را به رسمیت شناخته است.  حفظ هنجارها با رعایت صداقت، شفافیت و صمیمیت در محیط‌های کاری یک بانوی جامعه‌شناس نیز درباره ضرورت و اهمیت رعایت حقوق شهروندی در جامعه درگفت‌وگوی اختصاصی با ولایت اظهار می‌کند: نظم اجتماعی بر مبنای هنجارهایی تعریف می‌شود که یک گروه یا جامعه بر اساس آن رفتار اعضای خود را تنظیم، هدایت و کنترل می‌کنند. این نظم می‌تواند به دو صورت شامل: اعمال حاکمیت و کنترل رسمی یا با شیوه‌های کنترل غیررسمی تضمین شود. نازنین دلنواز با بیان این که متغیرهای متعددی بر نظم اجتماعی تاثیر می‌گذارند، تصریح می‌کند: سن، شیوه‌های کنترل رسمی و غیررسمی، خود کنترلی، مجازات‌ها، قطعیت‌های آن‌ها، فردگرایی و پایگاه اقتصادی ـ اجتماعی می‌تواند بر میزان هنجارگرایی یا نظم اجتماعی در جامعه موثر باشند. او ادامه می‌دهد: در نظم اجتماعی آنچه باید در نظر گرفته شود، آن است که هنجارها آموختنی هستند و اگرچه نمی‌توان و نباید تاثیر آموزش‌های رسمی را در نظم اجتماعی نادیده گرفت، اما نباید اهمیت آموخته‌های غیررسمی و حتی تصادفی را نیز در طول دوران زندگی فراموش کرد. در اینجاست که نظم اجتماعی رابطه مستقیمی با سرمایه اجتماعی پیدا می‌کند. این بانوی جامعه شناس با بیان این که رابطه‌ی آموخته‌ها با آنچه در عمل اتفاق می‌افتد یا همان هنجارهای رعایت شده، متغیر مهمی در ساخت سرمایه‌ی اجتماعی است و اعتماد به هنجارها باید رعایت شود، تاکید می‌کند: در کنار اعتماد به اعضای دیگر جامعه در رعایت هنجارهای اجتماعی است که برقراری نظم اجتماعی تضمین می‌شود. دلنواز خاطرنشان می‌کند: در محیط‌های کسب و کار با توجه به سرعت بالای زندگی در این محیط‌ها و تنش‌هایی که گذران وقت در این محیط‌ها را به دنبال دارد، کاهش سطح سرمایه‌های اجتماعی به وضوح در زیر پا گذاشتن نظم اجتماعی حاکم بر زندگی جمعی ما قابل مشاهده است. او معتقد است: زمانی که ما به یک کسب و کار برای رفع نیازهای خود مراجعه می‌کنیم یا در زمانی که در یک محیط اقتصادی مشغول فعالیت هستیم، این عدم اعتماد عمومی است که ما را در شیوه‌ی رفتار خود راهنمایی می‌کند. این بانوی جامعه‌شناس با بیان این که به طور خاص، سرمایه‌های انسانی در محیط‌های کار، یکی از عوامل اصلی موفقیت هستند؛ یادآور می‌شود: سرمایه‌های انسانی زمانی می‌توانند به حداکثر بازدهی خود برسند که در یک سیستم اقتصادی با همکاری و مشارکت، سازمان را به سوی اهداف خود پیش برند، پیش نیاز همکاری، همراهی و مشارکت نیز اعتماد است. دلنواز بیان می‌کند: سرمایه‌‌های اجتماعی همان سرمایه‌های انسانی هستند که امکان ظهور توانایی‌های فردی به آنها می‌دهد و به پیشرفت فردی، جمعی و سازمانی کمک می‌کند؛ اما در جامعه‌ای که سطح اعتماد عمومی پایین است، محیط‌های کاری بیشترین بازخورد را از آن می‌گیرند، چون بر پایه های اعتماد ساخته شده‌اند. بنابراین زمانی که افراد به صداقت و صمیمیت همکار خود اعتماد نداشته باشند، نمی‌توانند در زمان همکاری، حداکثر خلاقیت و بهره‌وری خود را نشان دهند. او خاطرنشان می‌کند: هنجارها آموختنی هستند و این آموزش تنها در محیط رسمی اتفاق نمی‌افتد. زمانی که صداقت، شفافیت و صمیمیت در محیط‌های کاری از میان می‌رود و هنجارهای مورد قبول جامعه در محیط کاری زیرپا گذاشته می‌شود، باید منتظر باشیم که اعتماد در محیط‌های کاری خدشه‌دار شده و سرمایه‌ی انسانی یا خموده و غیرکارا شود و یا دلزده از محیط کار و زندگی خود به جامعه‌ای دیگر مهاجرت کند تا بتواند اعتماد کند و از این طریق سطح تنش و اضطراب را در زندگی خود کاهش دهد.

شنبه 16 آذر 1398
04:41:49
 
 
Copyright © 2020 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT