رنج‌های باغستان


ولایت، مشکلات و چالش‌های پیش روی احیای باغ‌های سنتی مینوشهر را بررسی می‌کند
آرش صالحی: «ناصر خسرو» در سفرنامه مشهورش که بیش از هزار سال پیش نوشته شده، قزوین را شهری محصور در میان باغ‌های زیبا توصیف کرده است. باغستان سنتی قزوین در گذشته نقش مهمی در اقتصاد دیار مینودری ایفا می‌کرد؛ به طوری که علامه «علی اکبر دهخدا» لقب «دخو» را به عنوان تخلص ادبی خود انتخاب می‌کند که به معنای نگهبان آب و کسی است که مسئولیت آبیاری باغ‌ها را به عهده دارد. اما امروز تماشای چهره باغستان‌های سنتی دشوار است؛ چرا که کم‌آبی و سیاست‌های سوداگرانه مالکان تازه سبب نابودی بیش از نیمی از باغ‌های سنتی بادام و پسته در چند دهه اخیر شده و بقیه هم روز به روز در حال تخریب و تبدیل به زمین‌های تجاری هستند. باغ‌هایی که به مثابه پالایه هوای شهر و سدی محکم در برابر ریزگردهای ناشی از بیابانزایی عمل می‌کنند. به همین بهانه، به بررسی چالش‌های پیش‌روی احیای باغستان پرداختیم تا بتوانیم گامی کوچک برای حفظ و احیای این میراث هزارساله برداریم.  مشکلات اساسی یک باغدار قزوینی آب، راه و امنیت را 3 مشکل اساسی باغستان‌های سنتی قزوین بیان کرد و به ولایت گفت: آب باغ‌های سنتی از طریق 5 رودخانه ارنجک (ارنزک)، بازار (دیزج)، دلی چای، زویار و وشته، کانال آب رسانی دشت قزوین و چاه‌های مختلف تامین می‌شوند و در سال‌هایی مانند امسال که میزان بارش باران بالاست، رودخانه‌ها آب باغستان را تامین می‌کنند؛ اما در سال‌های کم‌ بارش با مشکلات زیادی برای تامین آب باغ‌های سنتی روبه‌رو هستیم. مهدی حاج کریمی اضافه کرد: آب باغستان‌ها طبق طومار آبیاری تقسیم‌ می‌شود و نوبت‌بندی تخصیص آب به باغ‌های سنتی از 14 دی‌ماه شروع شده و تا پایان اردیبهشت ادامه دارد. وی بهره‌برداری از آب رودخانه‌ها را مستلزم حضور و پایش مستمر باغبان‌ها دانست و اضافه کرد: در حالی که 3 سال قبل (1395) آب به اندازه کافی برای باغستان‌ها وجود داشت، اما 10 درصد باغ‌ها به خاطر اینکه باغبانی نداشتند، آب نخوردند. این قبیل باغ‌ها مشکل مالکیت دارند و وقتی یک باغ 50 ورثه دارد، دیگر اداره آن برای هر کدام از وارثان صرفه اقتصادی ندارد؛ بنابراین این گروه از باغ‌ها به حال خود رها شده‌اند.  برداشت بی‌رویه یکی از باغبان‌های قدیمی هم در گفت‌وگو با ولایت، ضمن بیان اینکه سازمان‌های میراث فرهنگی و حفاظت از محیط زیست ادعای حمایت از باغستان‌های سنتی را دارند، ولی برای حل معضلات آنها پا پیش نگذاشته‌اند، گفت: در حال حاضر برداشت بی‌رویه آب از بستر رودخانه‌های مادر باغ‌ها مشکلات زیادی را برای باغدارها ایجاد کرده است. ضمن اینکه برای تامین آب باغستان‌ها درگیری‌های زیادی با اهالی روستاهای اطراف رودخانه‌ها داریم. غلامعلی برخورداری با اشاره به چالش‌های زیست محیطی پیش روی باغ‌های سنتی قزوین، عنوان کرد: یکی از این مشکلات، فاضلاب، پسماندهای صنعتی و روان آب‌های سطح شهر هستند که وارد آب رودخانه های بازار (دیزج) و یالیان شده و به درختان و درختچه‌های باغ‌هایی که نزدیک این رودخانه‌ها هستند، آسیب می‌رسانند. وی با ذکر اینکه راهکارهای مختلفی برای احیای دوباره باغستان‌ها وجود دارد، افزود: با توجه به اینکه امنیت یکی از معضلات جدی باغ‌های سنتی است، به مسئولان پیشنهاد می‌کنم که به صورت آزمایشی دور باغ‌هایی که در مسیر جاده قرار دارند، فنس بکشند و اگر دیدند که این کار امنیت باغ را تامین می‌کند، برای باغ‌های دیگر همین کار را انجام دهند. برخورداری ادامه داد: همچنین از مسئولان آب منطقه‌ای قزوین می‌خواهیم که بحث استفاده از پساب شهری در باغستان‌ها را به طور جدی بررسی کنند که اگر این پساب قابل تصفیه شدن باشد، از آن برای آبیاری باغ‌ها بهره بگیریم.  باغستان را امن و سودآور کنیم این باغدار باسابقه، نبود امنیت و بهره‌وری را از دیگر مشکلات باغستان سنتی برشمرد و گفت: در حال حاضر خیلی از باغبان‌ها از ترس مزاحمت اشرار و اوباش جرات نمی‌کنند که در ساعاتی از روز به باغ‌ها سر بزنند؛ اما وقتی امنیت باشد، باغدارها تشویق می‌شوند به سمت باغ‌هایشان بیایند و با فراغ بال به سامان‌بخشی این میراث کهن و حیاتی شهر بپردازند. برخورداری اضافه کرد: همچنین باید انگیزه لازم اقتصادی را ایجاد کنیم که افراد بتوانند از باغات نگهداری کنند. باغدارها باید هر ساله باغ‌هایشان را سمپاشی کرده، بیل زده و هرس کنند که اینها مشمول هزینه است. به همین خاطر قصد داریم در هر محله باغی یک بازارچه محلی ایجاد کرده یا در کنار باغ‌های پسته کارگاه خلال پسته احداث کنیم.  گرفتن حقابه‌‌ها توسط فرادستی‌ها از سوی دیگر، معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری هم آب را کمبود اصلی باغ‌های سنتی قزوین دانست و بیان کرد: متاسفانه در سالیان اخیر به دلیل کم‌آبی‌های متمادی آب رودخانه‌های مادر باغستان‌ها به شدت کم شده است. از طرف دیگر، ساخت‌وسازهای زیادی در بالادست این رودها انجام شده که حقابه‌ها را گرفته‌اند و اجازه نمی‌دهند آب به پایین‌دست یعنی باغستان‌ها برسد. علی فرخزاد به مشکل راه و دسترسی به باغستان‌ها اشاره و اضافه کرد: شاید 70 سال قبل دسترسی به باغ‌ها از طریق چارپا صورت می‌گرفته و باغداران و باغبان‌ها در این مرزهایی که داریم، به همین شکل رفت‌و‌آمد می‌کردند.  لزوم ساماندهی هماهنگ باغ‌ها معاون عمرانی استاندار با تاکید بر لزوم ساماندهی هماهنگ همه باغ‌ها، گفت: حتی اگر یک باغدار باغ خود را سمپاشی کند، اما باغ کناری این کار را نکند، آفت آن باغ به همه باغستان سرایت می‌کند؛ یا اگر علف‌های هرز آن ریشه کن نشود، ممکن است آتش‌سوزی رخ داده و باغ‌های کناری را هم بسوزاند. وی ادامه داد: در این شکی نیست که هر اتفاقی در باغ‌های قزوین بخواهد بیافتد، باید توسط خود باغدارها انجام شود. سمپاشی کردن، بیل زدن و هرس کردن توسط دولت شدنی نیست. اصلا دولت نمی‌تواند در این حوزه‌ها ورود پیدا کند که تک تک بیاید این کارها را انجام دهد.  راهکارهای احیای باغستان این مقام مسئول درباره اقدامات صورت گرفته برای احیای باغستان‌های سنتی توضیح داد: برای اینکه به صورت علمی به این موضوع ورود کنیم، مشاور خبره ای را به کار گرفتیم که مطالعه‌های مختلفی درباره ابعاد اجتماعی، اقتصادی و زیست‌ محیطی مشکلات باغستان‌ها انجام داد. بعد راهکارهایی ارائه کرد که 2 راهکار مهم او، افزایش انگیزه اقتصادی باغدارها و احداث راه‌های دسترسی تازه به باغ‌های سنتی بود. فرخزاد با بیان اینکه بسیاری از باغداران هیچ انگیزه مالی برای نگهداری باغ‌ها ندارند، گفت: در حالی که باغداران باید هر ساله هزینه زیادی را برای حفظ و نگهداری باغ‌های خود متحمل شوند، اما از این کار هیچ درآمدی را برای خود متصور نیستند. بنابراین باید شغل وابسته به باغستان برای باغدار ایجاد کنیم. وی افزود: همچنین مشاور طرح احیای باغستان پیشنهاد داد برای هر قطعه باغ با مساحت 5 هزار متر مربع، چاهخانه یا اتاقکی 20 متری شامل ابزار و لوازم نگهداری باغ مثل اره و کود، با مصالح سنتی متناسب با محیط باغ بسازیم تا با بهره گیری از آن، باغبان‌ها به راحتی بتوانند امور حفظ و نگهداری باغ مانند هرس کردن و سمپاشی درختان را انجام دهند. فرخزاد با ذکر این نکته که باغ‌های سنتی به 3 دسته سبز، خشک و کلا (کم درخت) تقسیم می‌شوند، ادامه داد: البته قرار نیست روش ساخت اتاقک را برای همه باغ‌ها به شکل یکنواخت اجرا کنیم. مطابق آنچه که در کارگروه امور زیربنایی و شهرسازی قزوین و شورای باغستان‌های سنتی مطرح کردیم، باید در چند نقطه از باغستان‌ها که خشک یا کلا هستند، به طور آزمایشی این آلونک‌های 20 متری را بسازیم و بعد تاثیر آنها را در احیای باغ‌ها بررسی و پایش کنیم.  لزوم صدور طرح کشت وظیفه اصلی مدیریت باغ‌های مینودری به عهده سازمان باغستان شهرداری است که به نظر می‌رسد از بودجه لازم برای اجرای طرح احیای باغستان‌های سنتی بی‌بهره است. مدیرعامل این سازمان در مورد اقدامات صورت گرفته برای تامین آب باغستان گفت: با اینکه در سالیان اخیر همواره بین 2 تا 4 میلیون متر مکعب آب از کانال طالقان گرفتیم، سال قبل با همکاری شرکت آب منطقه‌ای توانستیم این رقم را به 5/6 میلیون متر مکعب در سال برسانیم. بنابراین می‌توانیم ادعا کنیم که سال پیش باغی نبود که آب نخورده باشد. حمید رحمانی با بیان اینکه فرآیند انتقال 7/2 میلیون متر مکعب در سال از پساب منطقه محمودآباد نمونه به باغستان هنوز عملیاتی نشده، افزود: لازم است که سازمان جهاد کشاورزی طرح کشت باغستان را صادر و اجرایی کند، تا حق قانونی اخذ آب از کانال برای باغداران لحاظ شده و هزینه آب مطابق نرخ استفاده گندم‌کاران محاسبه شود که به این ترتیب بخشی از فشارهای هزینه‌ای بر باغداران و سازمان باغستان کاسته خواهد شد. وی طومار 700 ساله باغستان را تنها سند موجود برای تعیین نظام آبیاری آن دانست و ادامه داد: در حال حاضر آبیاری باغستان به شیوه غرقابی انجام می‌شود و با توجه به کهنسال بودن درختان باغستان، بی نظمی در کاشت آنها و ریشه‌های عمیقی که دارند، نمی‌توانیم به سمت اجرای شیوه‌های نوین آبیاری حرکت کنیم. در ضمن باید به موضوعات زیست محیطی اهمیت دهیم و با انتقال آب زیاد از دشت قزوین به باغستان، جلوی تخریب بیش از پیش آن را بگیریم. رحمانی به تخریب تدریجی چاه‌های سنتی در سالیان گذشته اشاره کرد و گفت: برای حل این مشکل حدود 120 تا 130 مخزن و تانکر آب را در نقاط مختلف باغستان نصب و تجهیز کردیم. همچنین سال پیش 135 هزار نهال رایگان در باغستان توزیع کردیم تا به واسطه کاشت آنها، باغداران به آب دادن نهال‌ها و حفظ باغ‌های خود تشویق شوند. وی رشد و رویش علف‌های هرز را از مشکلات همیشگی باغستان سنتی برشمرد و ادامه داد: طرح علف زنی و ریشه کن کردن علف‌های هرز را سالانه بین 100 تا 120 هکتار اجرا می‌کنیم؛ اما نبود راه‌های دسترسی در دل باغ‌های رها شده و آتش سوزی‌های سالانه حاصل از علف‌های خشک شده، بخشی از نقاط غیرقابل دسترس باغستان را نابود می‌کند. جدای از این مشکلات، ساخت پل روگذر امام رضا(ع) که بخشی از آن از دل باغستان سنتی جنوب شهر قزوین می‌گذرد، خسارات جبران ناپذیری به آن وارد کرد و اگر مقاومت تشکل‌های حامی محیط زیست استان در کار نبود، شاید امروز شاهد خسارت بیشتری به باغستان کم‌رمق بودیم. با این همه رشد روزافزون آلودگی هوا و پایین بودن سرانه فضای سبز در شهر قزوین ایجاب می‌کند تا بیش از همیشه به فکر احیای باغستان‌ها و جلوگیری از زوال و نابودی آنها باشیم. باغ‌هایی که با سرزنده و شکوفا کردن دوباره آنها می‌توانیم دوران طلایی مینوشهر در جذب گردشگر را دوباره زنده کنیم.

چهارشنبه 13 آذر 1398
05:01:54
 
 
Copyright © 2020 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT