بقعه شریف در عصر صفوی


سعید الهی
بی‌گمان، بقعه شریف امامزاده حسین بن علی‌بن‌موسی الرضا‌(ع) به استناد متون و اسناد متقن، معتبرترین اثر آرامگاهی قزوین بشمار می‌رود. گرچه در خصوص بنای چهار انبیاء منتسب به چهار تن از مبشران ولادت حضرت عیسی مسیح‌(ع) و یا پیامبران بنی‌اسراییل در قزوین، تاریخ کهن‌تری در برخی متون معاصر درج گردیده، اما آنچه که از سوابق بقعه امامزاده حسین در متون سده‌های مختلف درج گردیده، در مورد هیچ یک از بقاع یا بناهای آرامگاهی این شهر ذکر نشده است. حسین مدرسی طباطبایی در برگی از تاریخ قزوین (تاریخچه ای از آستانه شاهزاده حسین و دودمان سادات مرعشی قزوین) به استناد منابع متعدد، تاریخچه ای از این بنای تاریخی را به دست داده است. بخشی از این کتاب، در خصوص وقایع و رخدادهایی است که در دوره صفوی به ویژه نیم قرن پایتختی قزوین در این بقعه روی داده است. آنچه در ادامه می آید؛ اهم این رخدادها براساس یافته های مدرسی طباطبایی است. «از نیمه دوم قرن دهم تا اوائل قرن یازدهم که قزوین پایتخت رسمی و محل دائمی اقامت پادشاهان صفوی بود اجساد پادشاهان و شاهزادگان و رجال بزرگ در گذشته آن دولت در مزار شاهزاده حسین دفن یا به امانت سپرده می شد. از جمله آنان قاضی [شرف] جهان حسینی [قزوینی] (زاده بامدادان پنج شنبه 12 محرم 888 در قزوین و در گذشته شامگاهان جمعه 17 ذیحجه 960) وزیر دیوان اعلی از آغاز سلطنت طهماسب تا پایان زندگی است که در سال 960 در این مزار به خاک رفته است.» مولانا مالک دیلمی قزوینی از خوشنویسان بزرگ دوران صفوی و استاد خط میرعماد قزوینی در سال 969 درگذشته و در «مقبره مزار امامزاده حسین» مدفون گردیده است. سرگذشت این خوشنویس مشهور دوره طهماسب در گلستان هنر قاضی احمد قمی به تفصیل هست. کتابه‌های کاخ پادشاهی و ایوان چهل ستون قزوین به خط وی بوده و بر شرفه درگاه باغ سعادت‌آباد آنجا نیز که مدخل عمارات شاهی بوده کتیبه‌ای به خط وی قرار داشته است. قطعه‌ای از خط او مورخ به سال 968 در کتاب مینودر و قطعه دیگری در پایان کتاب گلستان هنر به چاپ رسیده است. مجموعه‌ای از چند رساله در قم دیده‌ام که سه چهارتای آن را همین مالک دیلمی در تواریخ گوناگون نوشته و یکی از آنها تاریخ سال 950 دارد. خاندان دیلمی قزوین که از خاندان‌های اصیل شیعی آن سرزمین بوده و بزرگانی همچون ملک محمود خان دیلمی وزیر یعقوب بیک آق قویونلو و دو فرزند او شاه میر (شاگرد شاه محمود نیریزی) و امیر بیک وزیران شاه اسماعیل اول از آن برخاسته اند خود را از نژاد مالک اشتر نخعی صحابی بزرگ و بزرگوار حضرت مولی امیر‌مومنان «ع» می‌دانسته‌اند. نسبت این خاندان به «دیلمه کوچه» از کوی‌های قزوین است که در کتاب‌ها با نام «محله دیلمیه» یاد می‌شود. در شب چهارشنبه 14 جمادی‌الاول 969 نیز شاهزاده سلطان مهین بانو دختر کوچک شاه اسماعیل و خواهر تنی و اعیانی طهماسب، واقف موقوفات بسیار در شروان و تبریز و قزوین و ساوجبلاغ و شهریار و ری و اصفهان و کرهرود و استراباد[65] درگذشت. «صباح شاه با فلاح به نفس نفیس مبارک خود تشییع جنازه محفوف به مغفرت بی‌اندازه‌اش نموده، تا مزار کثیر‌الانوار امامزاده واجب الاحترام شاهزاده حسین علیه و آبائه التحیه نقل فرمودند و در آن مکان شریف به اتفاق علما و صلحا و فضلا بر او نماز گزاردند». در سال 978 فرزندی از میر محمد یوسف صدر شاه طهماسب در جوار مزار کثیر‌الانوار شاهزاده حسین در قزوین مدفون بود. در میانه صفر سال 984 شاه طهماسب درگذشت و منازعاتی خونین بر سر تعیین جانشین او میان امراء قزلباش آغاز گردید. روز چهارشنبه 16 صفر سلطان حیدر میرزا فرزند سوم طهماسب که نامزد جانشینی او بود وسیله مخالفان به قتل رسید. جسد او را روز پنج شنبه 17 صفر «به در آستانه مقدسه منوره سدره مرتبه امامزاده حسین علیه و آبائه السلام بردند که سادات آنجا هرجا که خواهند وی را دفن کنند. سادات او را در در آستانه بر سر راه دفن کردند». سرانجام پس از چندین روز کشمکش خونین اسماعیل میرزا از قلعه قهقهه سررسید و بر تاج و تخت دست یافت. مهمترین اقدامی که او در راه استقرار سلطنت خود انجام داد کشتن شاهزادگان صفوی بود که دو تن از آنان سلطان مصطفی میرزا و سلطان سلیمان میرزا در شب سه‌شنبه 7 شعبان 984 کشته شده و هر دو در آستانه حضرت شاه زاده حسین به خاک رفتند. پس از آن در روز چهارشنبه 27 شعبان 984 جسد شاه طهماسب را که پس از مرگ وی به خاطر ناآرامی‌ها در باغچه حرمسرای او به امانت نهاده شده بود «به مزار کثیر‌الانوار امام زاده شاهزاده حسین علیه و آبائه السلام و التحیه نقل نموده» و «در جوار آن امام‌زاده واجب التعظیم دفن کردند» و در آنجا بر مدفن وی چند روز فاتحه نهاده، شاه اسماعیل خود شخصا از صباح تا رواح خدمت می‌نمود. «بعد از چندگاه ... جسد مطهر شاه دین پناه را از آن خاک پاک بیرون آورده و نقل مشهد مقدس رضیه رضویه نمودند». چندی بعد اسماعیل دوم به قتل دیگر شاهزادگان صفوی پرداخت و از جمله در روز یک شنبه 5 ذی‌حجه سال 984 سلطان ابراهیم میرزا شاهزاده فاضل و هنرمند صفوی را کشته و جسد او در آستانه مزار مقدس امامزاده حسین در جنب سایر شاهزادگان دفن گردید. در همان روز به فرمان او پنج تن دیگر از شاهزادگان صفوی: امام قلی میرزا و سلطان احمد میرزا و سلطان محمود میرزا فرزندان شاه طهماسب و محمد باقر میرزا فرزند سلطان محمود میرزا و محمد حسین میرزا به قتل رسیده و در کنار شاهزادگان پیشین به خاک رفتند. اندکی بعد نوبت خود شاه اسماعیل فرا رسید که در شب یک شنبه 13 رمضان سال 985 دیده از جهان فروپوشید و بامداد دوشنبه 14 رمضان جسد او را «به طریقی که سایر شاهزاده‌ها را حمالان نقل آستانه امامزاده واجب‌الاحترام شاهزاده حسین علیه و علی آبائه التحیه و الثناء نموده بودند به همان دستور او را با همان شوکت و عظمت بردند و در جنب شاهزاده‌ها دفن نمودند». «جسد او چند مدت در مزار امامزاده حسین قزوین مدفون بود و سپس به مشهد مقدس معلی نقل گردید». ظهر پنج‌شنبه 11 جنادی‌الاول 986 شاه مظفر الدین علی انجو قاضی عسکر و صدر شاه خدابنده در قزوین درگذشت و در جوار امامزاده بزرگوار شاهزاده حسین به خاک رفت. نواب بیگم همسر شاه خدا بنده و مادر شاه عباس روز یک شنبه 1جماد‌ی‌الثانی 987 در قزوین به دست امراء قزلباش کشته شد و جسد وی نیز در روز دوشنبه 2 ج الثانی در مزار کثیر‌الانوار امامزاده حسین دفن گردید. روز جمعه 18 ع 2 ـ 990 میر علاء الملک مرعشی که در دوران طهماسب قاضی عسکر و صدر گیلان بود در قزوین وفات یافت و به اعزاز و احترام در تحت قبه سامیه امامزاده حسین مدفون شد. روز دوشنبه 18 ذیحجه سال 991 شاهزاده شهربانو خانم دختر شاه طهماسب و همسر سلمان خان استاجلو در قزوین درگذشت و در جوار آستانه به خاک رفت. از دیگر نام‌آورانی که در اواخر قرن دهم در آستانه شریف مدفون شده‌اند، مولانا مظفر علی تربتی خوشنویس و نقاش چیره دست دوره شاه طهماسب است. تقی‌الدین محمد و احدی بلیانی اصفهانی نگارنده تذکره عرفات العاشقین در سال 995 در مزار شاهزاده حسین قبری منسوب به شیخ احمد غزالی را زیارت کرده و از تصمیم شاه عباس به محو اثر آن و چگونگی انصراف او از این کار سخن گفته است. در سال 996 «شاه خجسته خصال (عباس) امر فرمود که جسد شاه اسماعیل ثانی که در مزار متبرکه امامزاده واجب الاحترام شاهزاده حسین علیه و آبائه التحیه مدفون بود با جسد نواب غفران پناه علیه عالیه بیگم و شاهزاده بیگم والده ماجده و همشیره اعیانیه شاه سکندر پناه و جسد شاهزاده سلطان حسن میرزا ـ که در طهران مدفون بود ـ پیش کرده، به مشهد مقدس برده، در آن آستانه ملایک پاسبان مدفون گردانند». در سال 999 «اسماعیل سلطان برادر امیر خان موصلو را که از گریختگان درگاه بود او را گرفته، آوردند. در اثناء سیاست گریخته پناه به آستانه امامزاده واجب الاحترام شاهزاده حسین برد. پیراحمد موصلو که از اقوام او بوده او را به قتل رسانید». در همین سال «در روز یکشنبه بیست وهفتم شهر شوال شاهزاده سلطان حسین میرزا که در سن سه سالگی بود و کمال فطرت و فراست داشت در دارالسلطنه قزوین داخل حوریان بهشت شد. نواب صدارت پناه میر ابو الولی حسب الامر عالی به تجهیز و تغسیل او قیام آورد و او را در جنب قبر امامزاده دفن نمودند». شاه عباس اول در روز یکشنبه 19 ع 1 ـ 1003 در روی مزار شاهزاده حسین صحنه‌ای از جنگ حیدری و نعمتی را که برای او ترتیب شده بود تماشا می‌نموده است. پس از شاه طهماسب و اسماعیل دوم سومین پادشاهی که در جوار آستانه به خاک رفت شاه خدا بنده بود. او در سال 1004 هنگامی که فرزندش شاه عباس به خراسان لشکر کشیده بود در قزوین به بیماری اسهال درگذشت و در حرم امامزاده مدفون گردید. جسد او را نیز پس از چندی به عتبات عالیات فرستادند. در سال 1035 ابو تراب نامی محجری چوبین برای مرقد شریف ساخته و بر روی صندوق منبت نصب نمود. در سال 1040 زینب بیگم دختر شاه طهماسب ـ که محترمترین بانوان حرم شاه عباس بوده و شاه مزبور در بیشتر امور با او مشورت می‌نمود، بنای مزار را تجدید کرده است. کتیبه‌ای از کاشی معرق که پیشتر گویا بالای درگاه ورود همین بنا بوده و اکنون در بالای سر در ورود جنوبی صحن آستانه از داخل نصب گردیده است از این تجدید حکایت می‌کند. در سال 1041 درویش رضا نامی در دیه کافورآباد از بلوک قاقزان قزوین گروهی را گرد خود جمع آورده و بر حکومت شورید و به قزوین آمده، «روی به آستانه متبرکه امامزاده لازم‌التعظیم شاهزاده حسین علیه التحیه و التسلیم که در کنار شهر واقع است نهاده، بار اقامت در حصار آن مزار کثیر‌الانوار گشاد و جمعی که به مرافقت آن ملحد نادان داخل حصار شده بودند بر در حجره‌ای که مدفن یکی از سادات عظام آن ملک معمور و مشهور به میر فغفور بود جمع آمده، بنیاد شر و شور و آغاز فتنه و فتور نمودند». داروغه شهر شاهوردی‌خان بیک ترخان ترکمان برای سرکوبی آنان با مردمان خویش به حصار امامزاده آمده و شورشیان، «مقبره میر فغفور» را سنگرگاه خویش قرار دادند و سرانجام پس از برخوردی شدید، درویش رضا و طرفدارانش به شرحی که در تواریخ این دوره هست در داخل حصار آستانه کشته شدند و غائله پایان یافت. در سال 1049 شاه صفی به قزوین رفت و «به اتمام خیابان مستقیم از دولتخانه مبارکه تا آستانه سدره درجه مقدسه امامزاده حسین علیه‌السلام مشرف شد». در دوره شاه سلطان حسین نیز توجه و اهتمامی خاص در رواج و رونق این مزار شریف مصروف گردیده است، او خود در سال 1130 به زیارت آستانه مقدس نائل شده و کتیبه کمربندی حرم شریف که مورخ 1131 است گویای آن است که به دستور وی دست کم تزینیات مزار به صورت کامل تجدید یافته که به طبع بامرمت و تعمیر بنا همراه بوده است. او گویا در همین سفر باغ صفی آباد مشهور به هزار جریب و باغ سلیمان آباد را بر آستانه شاهزاده حسین و امامزاده اسماعیل و پیغمبریه قزوین وقف نموده. ـ ارجاعات اسنادی و منابع این متن، نزد روزنامه موجود است.

شنبه 25 اسفند 1397
06:12:25
 
 
Copyright © 2019 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT