کودتا، سیدضیاء و انگلیسی‌ها


ناصر تکمیل همایون
انگیزه سیدضیاءالدین طباطبایی در کودتای سوم اسفند 1299 همانند چند تن دیگر از سیاسیون کشور، فراهم آوردن شرایطی بود که بتوانند بر اوضاع تسلط پیدا کنند، اما این تحول [از نظر اینها] بدون همکاری نظامی، مالی و اطلاعاتی با قدرت‏‌های خارجی امکان‌ناپذیر نبود. سیدضیاء که سال‎ها پیش از کودتا با سفارت انگلیس رابطه داشت، در هماهنگی با کار به دستان آن سفارتخانه به ویژه «مستر نورمن» کاندیدای کودتا می‌‎شود و خود نیز به این امر علاقه‏‌مندی شدید داشت. البته در آن زد و بند‌ها رضاخان شرکت نداشت تا در حرکت‌‏های آخر که از میان صاحب‌منصبان نظامی ایران، ژنرال آیرونساید رضاخان را انتخاب کرد. واقعیت این است که روی کار آمدن سیدضیاء یعنی انجام کودتای 1299، با موضع‌گیری مجلسیان و احزاب سیاسی نیم‌بند و گرایش‏‌های اعتدالیون و عامیون بی‏‌رابطه نبوده است، اما آنچه می‌‏تواند از همه چشمگیر‌تر باشد، کارکردهای پیگیر اصل حاکم «سیاست موازنه مثبت» است. تضادهای سیاسی و دیپلماسی روسیه تزاری در سال‌های پس از مشروطیت، وضع ناگواری را پدید آورد که شرایط تحقق یک کودتا را فراهم کرده بود و چه بسا اگر این موقعیت منطقه‌ای تازه وجود نداشت، کودتایی پدید نمی‌‏آمد. هر چند قرارداد 1919، به همت ملیون اجرایی نشد، اما کمیسیون نظامی مشترک ایران و انگلیس که ریاست آن بر عهده ژنرال دیکسون بود، نبض حرکات ارتش را در دست داشت. در ایران اما شرایط پیش آمده پس از قرارداد 1919، در ذهن کسانی که در رابطه با قدرت خارجی (نصرت‌الدوله فیروز و سردار اسعد) بودند و حتی در ذهن آن‌هایی که بی‌رابطه با قدرت خارجی (مرحوم مدرس) بودند، اندیشه کودتا را پدید آورده بود. به هر حال جناح‌‏های گوناگون سیاسی به فکر کودتا و دگرگون کردن اوضاع بودند، حتی نوشته‌اند که خود احمدشاه هم که پدرش را خارج از ایران ملاقات کرده بود، بر پایه نصیحت پدر توسط قزاق‏‌ها به فکر کودتا بوده است! همچنین نباید ناتوانی سران مشروطیت و سیاستمداران دوره پس از «استبداد صغیر» را فراموش کرد. اسناد موجود نشان می‌‏دهند که وزیر خارجه انگلستان (لرد کرزن) در طراحی کودتا شرکت نداشت، زیرا او طرفدار تحت‌‏الحمایه کردن کامل ایران براساس قرارداد 1919 بود، ولی در ایران نورمن سفیر انگلستان، آرمیتاژ اسمیت، کلنل اسمایس، سرپرسی کاکس (در بغداد)، آیرونساید و چند تن دیگر از اعضای کمیسیون نظامی و کمیسیون‏‌های مالی قرارداد، با آنکه نظر متفاوت در زمان‌‏های خاص داشتند، اما در کودتا و حرکت دادن قزاق‏‌ها از قزوین به تهران کارساز بودند و قزاقخانه را پس از کنار گذاشتن استاروسلسکی در خدمت خود آوردند. اسناد و مدارک این فعالیت‎ها در دسترس پژوهشگران قرار دارد، به همین دلیل ایرانیان کودتای سوم اسفند را یک کودتای انگلیسی می‌‏دانند. محمدرضا پهلوی هم اعتقاد داشت «انگلیسی‌ها، قاجار را برانداختند و پدر مرا بر سر کار آوردند و بعد هم او را برداشتند.». انگلیسی‌ها همواره از اینکه روس‌ها بر ایران تسلط کامل بیابند در هراس بودند و برای مقابله با بلشویک‏‌ها، دولت قوی دست‌نشانده‏‌ای را در ایران تدارک می‌‏دیدند.

شنبه 27 بهمن 1397
04:50:26
 
 
Copyright © 2019 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT