نوآوری در ساز باید مبتنی بر اصالت باشد


محمدرضا مقدم


 

در میان تمامی سازهای ایرانی، «سه‌تار» از مقبولیت خاصی برخوردار است تا جایی که همیشه از سه‌تار به عنوان ساز دوم تمام نوازنده‌های ایرانی یاد می‌شود. عمیق‌ترین احساسات و اصیل‌ترین گوشه‌های ردیف موسیقی با زخمه‌های ‌سه‌تار در حافظه هنری سرزمین ما ثبت شده است. به یقین می‌توان گفت داشتن یک ساز خوش‌صدا برای تمامی نوازندگان اهمیت ویژه‌ای دارد. ساخت یک ساز خوش صدا علیرغم ذوق هنری نیازمند دانش صداشناسی نیز می‌باشد. همچنین نوآوری در این حوزه نیز مستلزم آگاهی و تسلط عمیق در زمینه موسیقی و نیز کارکرد و نقش سازهای ایرانی است.

گرچه نوآوری در سازهای ایرانی از جمله «تار» و «سه‌تار» موضوعی تازه نیست؛ از غلامحسینِ درویش مُلَقب به «درویش خان» به عنوان یکی از مفاخر موسیقی سنتی ایران و نوازنده برجسته تار و سه‌تار به عنوان هنرمندی یاد می‌شود که به پیروی از مُشتاق عَلیشاه، ششمین تار (سیم) را به سازِ تار اضافه کرد تا این ساز در موسیقی ایرانی به تکامل برسد.

«ولایت» در یازدهمین شماره از سلسله گفت‌وگوهایش با اهالی موسیقی قزوین، در این شماره به دیدار استاد محمد ذوالقدر رفته تا خوانندگان فرهیخته روزنامه را در گپ‌و‌گفت با این هنرمند همشهری از کم و کیف هنر سازسازی مطلع کند.

¢¢

 

¢ برای آغاز از سال تولدتان بگویید و اینکه چه انگیزه‌ای باعث شد به سراغ ساختن ساز بروید؟

من سال 1354 در قزوین به دنیا آمدم. به علت علاقه به موسیقی به سراغ نوازندگی رفتم و به صورت خودجوش نواختن تار، سه‌تار و تنبور را یاد گرفتم. متاسفانه هیچ وقت شرایطی مهیا نشد تا  بتوانم موسیقی را زیر نظر یک استاد دنبال کنم. علاقه به موسیقی باعث شد تا از سر کنجکاوی به دنبال ساخت سه‌تار بروم. اولین‌ سازی که ساختم صدای بدی نداشت و همین موفقیت نسبی تشویقی شد تا ساخت ساز را ادامه دهم و به دنبال ارتقای کیفیت در سازهای بعدی باشم و خوشبختانه از سال 75 تا به امروز، به طور مستمر ساخت سه‌تار و تنبور را ادامه دادم.

¢ ساخت ساز را زیر نظر چه کسی آموختید و از چه الگویی در ساخت سه‌تار استفاده می‌کنید؟

متاسفانه اساتید قدیمی خیلی ذهنیت خوبی نسبت به آموزش نداشتند و از این کار اجتناب می‌کردند. همین دلیل باعث شد تا من این مسیر را به صورت خود جوش و همراه با آزمون و خطاهای زیاد طی کنم. به علت علاقه و آشنایی که با موسیقی داشتم، توانستم چند نمونه از سازهای اساتید قدیمی را تهیه کنم و در واقع طبق الگوی سازهای معتبر و اصیل قدما شروع به ساختن سه‌تار کردم و از شیوه سه‌تارسازی اساتیدی چون: عشقی، شکری و حاج طاهر استفاده کردم.

¢ ساختن سه‌تار شامل چه مراحلی است؟

چوبی که برای ساختن سه‌تار استفاده می‌شود عموما از جنس توت و گردو است که از منطقه الموت یا طارم و یا دیگر مناطق کوهستانی مانند کرمانشاه تهیه می‌شود، البته مرغوب‌ترین آن در الموت قزوین یافت می‌شود. ابتدا کاسه سه‌تار باید ساخته شود. کاسه سه‌تار دو نوع است: یک تکه و ترکه‌ای. کاسه ترکه‌ای در مناطقی که رطوبت زیادی دارند، آسیب‌پذیر است و امکان دارد که از هم باز شود. برای رفع این مشکل  کارهایی نیز انجام داده‌ایم و به همین علت سه‌تار‌هایی که من می‌سازم در مناطق شمال کشور فروش خیلی خوبی دارند. بعد از ساخت کاسه، دسته به آن اضافه می‌شود و بعد هم صفحه روی کاسه قرار می‌گیرد. قبل از رنگ زدن سه‌تار باید ابتدا آن را پرداخت کاری کنیم و در نهایت مراحل نصب سیم گیر، گوشی، خرک، سیم‌‌گذاری و تنظیم نهایی ساز انجام می‌شود.

¢ مُهر روی ساز بیانگر چه موضوعی است؟

مهر روی ساز بیانگر نام سازنده آن است. سازندگان ساز با توجه به کیفیت سازی که می‌سازند روی آن مهر می‌زنند، برای مثال اگر یک سه‌تار از جنس چوب مرغوب ساخته شود و صدای مناسب و گیرایی هم داشته باشد بر روی بدنه آن دوتا مهر حک می‌کنند که به اصطلاح به آن ساز دو مهر می‌گویند و اگر کیفیت متوسطی داشته باشد بر روی بدنه آن یک مهر حک می‌کنند. اصالت یک ساز توسط مهر روی آن مشخص می‌شود.

¢ شما چه نظری درباره نوآوری در ساخت ساز دارید؟

باید ببینیم نیاز جامعه موسیقی چیست و نوازنده‌ها به چه نوعی از جنس صدا نیاز دارند. در یک مقطع زمانی استاد حسین علیزاده نیاز دیدند که یک ساز به اصطلاح نرم ساخته شود تا هنگام نواختن ناخن‌ها اذیت نشود و همچنین در دراز‌مدت از آرتروز انگشت و دست جلوگیری کند. ایشان پیشنهاد ساخت سازی به نام «شورانگیز» را داند که پروسه ساخت آن با موفقیت همراه بود و خود استاد علیزاده کنسرت‌های زیادی را با این ساز اجرا کردند و در نهایت امروز ساز شورانگیز در موسیقی ایرانی جایگاه خودش را به دست آورده و ما هم این ساز را تولید می‌کنیم.

اگر نوآوری از این جنس باشد باید بگویم صد در صد لازم است و خیلی هم خوب است، چون پشت این نوآوری هدف و فکر قرار دارد. بعضی از سازندگان هم با وجود اینکه ابداعشان را حتی ثبت می‌کنند ولی ساز جدید و یا تغییراتی که در ساز ایجاد کردند فراگیر نمی‌شود.

¢ ابداع یا نوآوری در ساخت سه‌تار داشته‌اید؟

بر حسب ضرورت تغیراتی بر روی صفحه سه‌تار ایجاد کرده‌ام. در سر پنجه‌ی روی صفحه کاسه، پوست گذاشتم که باعث می‌شود صدای سه‌تار بیشتر شود و جنس صدای آن بین سه‌تار و تار شود. همچنین با ضخامت پوست می‌توان صدا را کم و زیاد کرد. خیلی از سازندگان ساز، امروز از این شیوه  در ساخت سه‌تار استفاده می‌کنند. البته کار اصلی ما ساخت سه‌تار به همان شیوه سنتی است ولی در کنار آن سه‌تارهایی از این قبیل هم می‌سازیم.

¢ تغییراتی که در قسمت پرده سه‌تار داشتید با چه هدفی انجام شد؟

برای بستن نخ‌های پرده‌های سه‌تار از روده گوسفند استفاده می‌شود که معایبی را به همراه دارد. ضخامت نخ روده خیلی تلرانس داشت و من به این فکر افتادم از یک نوع نخ مصنوعی برای جایگزینی نخ روده استفاده کنم. من از پرده‌بندی ساز باقلامای ترکی الگوبرداری کردم و نخ نایلونی را جایگزین نخ روده‌ای کردم. برای این منظور به استانبول ترکیه رفتم و نخ نایلونی که رنگی روشن داشته باشد را سفارش دادم. انجام این کار خیلی مشکل بود و در ابتدا هم با شکست مواجه شد؛ ولی با رفع نواقص آن، در نهایت سال نود موفق به انجام این کار شدم و امروز بیش از هشتاد درصد سازندگان ساز از همین نخ نایلونی برای پرده‌بندی سه‌تار استفاده می‌کنند.

¢ اساتید موسیقی نظر مطلوبی نسبت به این نوآوری‌ها دارند؟

بستگی دارد از چه دیدگاهی به این موضوع نگاه کنند. در هر صورت نباید فراموش کرد هر موضوع جدیدی در زمان خودش یک نوآوری محسوب می‌شده و این چیز تازه‌ای نیست، ولی اینکه نوآوری مبتنی بر اصالت باشد یا نه، نکته‌ی مهمی‌ است که نباید از آن غافل شد. اگر هر سازنده‌ای بخواهد در ساخت ساز اقدام به نوآوری کند یقینا از اصل موضوع دور می‌شویم. تغییرات در هر سازی باید از طرف جامعه نوازندگان مورد استقبال قرار بگیرد؛ مانند سازهای سَلانه و شورانگیز که توسط استاد حسین علیزاده معرفی شد، یا اصلاحات و نوآوری‌هایی که استاد قنبری‌مهر بر روی سازهای ایرانی ایجاد کردند.

¢ یک سه‌تار خوب باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد؟

هنرجویی که قصد خرید سه‌تار دارد ابتدا باید با یک استاد مشورت کند و بعد اقدام به خرید ساز کند، اما برای خرید سه‌تار حتما باید دقت کرد که صفحه آن سالم باشد و همچنین صفحه‌گذاری به درستی انجام شده باشد. دسته سه‌تار نباید گره داشته باشد و در ساخت آن باید از چوب کهنه استفاده شود. رعایت این موارد باعث می شود که کاسه سه‌تار باز نشود و یا دسته‌ی ساز به راحتی تاب برندارد. صدای ساز نیز بعد از مدتی نواختن و تمرین کردن تغیر می‌کند و خوش صداتر می‌شود و به اصطلاح به پختگی می‌رسد.

¢ کارگاه شما در ماه چه تعدادی سه‌تار تولید می‌کند؟

خوشبختانه ما لوازم و ابزار کار کاملی داریم و همچنین سه نفر در این کارگاه مشغول کارند و همین امر باعث شده تا تولید انبوهی داشته باشیم. در حال حاضر ما در ماه شصت عدد سه‌تار می‌سازیم، ولی میزان سفارشی که فروشندگان به ما می‌دهند خیلی بیشتر است و تقریبا می‌توانیم جواب‌گوی شصت درصد نیاز فروشندگان باشیم. سعی می‌کنیم بازار فروش را مدیریت کنیم تا جوابگوی مشتریان استان‌های دیگر هم باشیم.

¢ استفاده نوازندگان مطرح از سه‌تارهای شما باعث پر فروش شدن سازهای شما شده است؟

برای هر سازنده‌ی سازی مهم است که نوازندگان مطرح از سازی که او می‌سازد استفاده  کنند و این بهترین تبلیغ است برای یک تولید کننده. متاسفانه گاهی اوقات یک سری هماهنگی‌ها و تبانی‌ها بین نوازندگان مطرح و بعضی از سازندگان ساز انجام می‌شود که باعث می‌شود قیمت ساز به طور فزاینده‌ای افزایش یابد. من همیشه سعی کرده‌ام سازی با کیفیت بالا و قیمت مناسب تولید کنم تا هم جانب انصاف رعایت شود و هم اقشار مختلف قادر به خرید آن باشند. یک ساز خوب می‌تواند هنرجوی تازه‌کار را به ادامه راه راغب کند و یک ساز بی‌کیفیت هم می‌تواند هنرجو را از ادامه راه منصرف کند.

¢ کدام یک از نوازندگان مطرح از سه‌تارهای شما استفاده می‌کنند؟

استاد حسین علیزاده، استاد مسعود شعاری، استاد بهداد بابایی و... همچنین آقای جمال کاظمی  که از نوازندگان خوب قزوین هستند. چند سال پیش که استاد ارشد طهماسبی به پژوهشکده موسیقی قزوین آمده بودند یک سه‌تار نفیس به ایشان هدیه دادم.

¢ قیمت سه‌تارهایی که شما می‌سازید، چقدر است؟

بالاترین قیمت سه‌تار‌های ما یک میلیون هشتصد هزار تومان است و پایین‌ترین قیمت آن هم چهارصد هزار تومان است. ساز‌های قیمت بالا از جنس چوب مرغوب‌تری برخوردارند و ضمن برخورداری از صدای خوب، یک سری تزیینات روی آنها انجام می‌شود که زیبایی آن را دو چندان می‌کند و ساز نفیس محسوب می‌شود.

¢ و به عنوان سوال پایانی، ساخت ساز چه سختی‌ها و یا مشکلاتی دارد؟

متاسفانه تهیه چوب خیلی سخت شده است و قیمت آن به طور مداوم افزایش می‌یابد. درخت توت دیگر کاشته نمی‌شود و به همین دلیل اصلا چوب توت برای صفحه کاسه سه‌تار اصلا پیدا نمی‌شود. چوب توت ِخوب فقط در منطقه زاگرس و البرز پیدا می‌شود. ما هم هرچه قدر چوب داریم از خریدهای گذشته است، اما سخت‌ترین قسمت کار ما گرد و خاک است که باعث ایجاد حساسیت می‌شود؛ گرد و خاک ناشی از چوب توت در درازمدت باعث ایجاد حساسیت و ایجاد آسم می‌شود.


چهارشنبه 17 بهمن 1397
04:50:02
 
 
Copyright © 2019 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT