گرد فراموشی بر چهره کاروانسرای «هجیب»


کوروس سلیمانی
یکی از آثار مهم تاریخی و فرهنگی موجود در کشور‌مان و بویژه کشور‌های مسیر جاده ابریشم، کاروانسرا‌هاست که نقش مهمی در زندگی، روابط و تعاملات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی آن دوران داشته‌ است. کاروانسراها از آثار تاریخی دیدنی و مهم ایران بشمار می‌رود که روزگاری کاروان‌ها پس از ساعت‌ها پیاده‌روی به این مکان‌ها پناه می‌بردند تا هم نفسی تازه کنند و هم از حمله احتمالی راهزنان و حیوانات وحشی در امان بمانند. در 48 کیلومتری جاده بویین‌زهرا به ساوه و در شمال غربی روستایی به‌نام «هجیب»، کاروانسرایی به‌همین نام قرار دارد که بنا به‌گفته کارشناسان، دومین کاروانسرای بزرگ و با ارزش کشوراست، به طوری که «ژان شاردن» جهانگرد فرانسوی نیز در سیاحت‌نامه معروف خود از آن به‌عنوان بهترین کاروانسرای ایران یاد کرده است.  بنای کم نظیر دوران صفوی در غربت کارشناس بناهای تاریخی اداره میراث فرهنگی شهرستان بویین زهرا درباره این بنای کم نظیر می گوید: این کاروانسرا در دوران صفوی با مساحت 5 هزار و 850 متر مربع و زیربنای 4 هزار متر مربع، دارای 36 حجره و بناهای الحاقی شامل 2 آب انبار، 2 باغ، یک گرمابه به دستور «زینب بیگم» مادر شاه عباس یکم صفوی ساخته شده و به همین دلیل است که از آن به‌عنوان کاروانسرای مادر شاهی نیز یاد می‌شود. «محسن علیخانی» می‌افزاید: در اصلی این کاروانسرا در قسمت جنوبی قرار گرفته و با گذر از آن به سرای اصلی این بنا می‌رسیم. پی این بنا سنگی است؛ اما سایر قسمت‌های آن با آجر ساخته شده است. در قسمت بیرونی دیواره نیز برج‌های کوچک مدوری از سنگ و آجر به حالت نیمه ستون ساخته شده که ارتفاع آنها نیم متر از بام سرا بالاتر است. او، «هجیب» را دومین کاروانسرای با ارزش ایران دانسته و اضافه می‌کند: «هجیب» کاروانسرایی چهار ایوانی به‌شکل مربع و دارای حیاطی به مساحت یک هزار و 720 متر‌مربع است که این 4 ایوان هم شکل هر کدام طاق نماهایی به بلندی 6 متر دارد. پشت این طاق نماها نیز حجره‌هایی ساخته شده که برخی 9 متر و برخی 14 متر‌مربع مساحت دارد. این کارشناس به وجود راهرویی دراز در چهار طرف بنا اشاره کرده و ادامه می‌دهد: در این راهرو که پشت حجره‌ها قرار دارد؛ طاق نماهایی گود ایجاد شده که بیشتر به‌عنوان بارانداز از آنها استفاده می‌شد و به واسطه اتاقک‌هایی به حیاط وصل می‌شود. در طرفین این راهرو هم سکوهایی با ارتفاع یک متر قرار دارد. علیخانی تصریح می‌کند: بعد از ورود از در جنوبی وارد ایوان یا رواق بزرگی می‌شوید که با سقف گنبدی پوشیده شده و در دو طرف این رواق حجره‌های کوچکی برای نگهبان‌های کاروانسرا ساخته شده که این حجره‌ها از طریق راه پله با پشت بام ارتباط پیدا می‌کند و کوچک‌ترین حجره‌های موجود در بنا محسوب می‌شود. همچنین در وسط این حیاط یک بنای آجری 8 ضلعی مستطیلی، متشکل از دو چهار طاقی با قوس جناغی باز متصل به هم و گنبدی عرق چین با آجر کاری زیبا قرار دارد که از آن به‌عنوان حمام و سرداب استفاده می‌شد.  بی‌توجهی مسئولان ارشد استان به شهرستان‌ها نقش کاروانسراهای تاریخی در جذب و جلب گردشگر بر کسی پوشیده نیست و روند فراموشی و نابودی تدریجی این سرمایه‌های مادی و معنوی در حالی صورت می‌گیرد که در سایر کشورها از این اماکن تاریخی به‌عنوان سرمایه یاد می‌شود و تغییر کاربری با حفظ شالوده اصلی موجود از جمله شیوه‌هایی است که برای جذب گردشگران داخلی و خارجی مورد توجه قرار می‌گیرد. هم‌اکنون در گوشه و کنار کشور ما کاروانسراهای قدیمی و باستانی وجود دارد که یا به حال خود رها شده یا تبدیل به محلی برای نگهداری احشام شده است. در صورتی که می‌توان با اندکی سرمایه‌گذاری و واگذاری به بخش خصوصی ضمن حفظ معماری با تغییر کاربری، آنها را به قهوه‌خانه‌های سنتی، سفره‌خانه، اقامتگاه‌ها، موزه، آتلیه عکس و... تبدیل و حتی تا حد زیادی خلا و کمبود مراکز اقامتی را نیز جبران کرد. رییس اداره میراث فرهنگی بویین‌زهرا نیز در ارتباط با شرایط کاروانسرای «هجیب» می‌گوید: مرمت این بنا تحت نظر پیمانکاران قزوینی در حال انجام است. در سال جاری و تا به اینجا در دو مرحله مبلغ 150 میلیون تومان هزینه شده و مبلغ 240 میلیون تومان نیز قرار است تا پایان خرداد ماه سال 98 به آن اختصاص داده شود. تاکنون پشت‌بام و سردر جنوبی را مرمت کرده‌ایم و در حال بازسازی گنبدهای پشت بام و بندکشی دیوارها هستیم. «رحمان نجاتی شکری» البته تاکید می‌کند: با این هزینه‌ها مرمت کامل انجام نخواهد شد. قسمتی از این بنا تخریب شده که این مرمت‌ها تنها برای حفظ و جلوگیری از خطر نابودی بنا صورت می‌گیرد و اگر قرار باشد مرمت کلی و اساسی برای بنا انجام شود؛ بالای 3 میلیارد تومان هزینه احتیاج خواهد داشت. او با انتقاد از مسئولان استان نسبت به بی‌توجهی به این کاروانسرا می‌افزاید: با کمال تاسف و حتی تعجب باید بگویم مسئولان ارشد استان دید مثبتی به شهرستان‌ها ندارند. کاروانسرای «هجیب» یکی از 3 کاروانسرای مادرشاهی ایران است و با این وسعت و بنای زیبا هیچگونه اهمیتی برای آن قائل نیستند. این پول‌هایی که تا به حال برای مرمت این بنا هزینه شده از سوی کمیته برنامه‌ریزی شهرستان بویین‌زهرا بوده، نه از سوی استان. مسئولان اجرایی استان نسبت به این بنا کاملاً بی‌توجه هستند و در مقابل انتقادها هیچ حرفی برای گفتن ندارند؛ شاید رسانه‌ای کردن این مشکلات بتواند تلنگری به آقایان مسئولی وارد کند که خود را به خواب زده و از آن غافل هستند.  ضرورت حمایت وزارت راه و شهرسازی یکی از اقدامات جالب و ارزنده که در بعضی از استان‌ها در حال انجام است، مرمت و بازسازی و تبدیل کاروانسراهای قدیمی به هتل است. این کار علاوه بر احیای این کاروانسراها که اکثراً بدون متولی و در حال خراب شدن هستند؛ باعث رونق اقتصادی آبادی‌های مجاور و ترویج فرهنگ گردشگری نیز می‌شود. رییس اداره میراث فرهنگی شهرستان بویین‌زهرا با بیان اینکه این کاروانسرا از طریق میراث فرهنگی استان برای واگذاری به بخش خصوصی به مزایده گذاشته شد؛ اضافه می‌کند: یکی از مشکلات این کاروانسرا این است که از جاده اصلی نزدیک به 500 تا 600 متر فاصله وجود دارد و در همین حال، تپه نسبتاً بزرگی نیز حدفاصل آن وجود دارد. نجاتی تصریح می‌کند: چندی پیش به مسئولان وزارت راه پیشنهاد دادیم حالا که قرار است شما جاده اصلی را دو بانده کنید؛ طوری کار انجام شود که این جاده را از کنار کاروانسرا عبور داده و به جاده مشرف شود، یا اینکه این تپه کاملاً برداشته شود تا دید کافی برای مسافران و رهگذران به وجود بیاید؛ اما با وجود اینکه معاون وقت وزیر قول مساعد داد؛ ولی متاسفانه تاکنون هیچ اقدامی در این زمینه صورت نگرفته است.  صنعت گردشگری، جایگزین اقتصاد نفتی بر اساس آمار سازمان گردشگری جهانی، ایران از نقطه نظر ورود گردشگر در مقایسه با کل جهان مقام صدم را داراست؛ در حالی که از نقطه‌نظر جاذبه‌های طبیعی و تاریخی دارای رتبه دهم است. آمارها نشان دهنده سهم اندک ایران از درآمد جهانی گردشگری با ‌وجود جاذبه‌های بسیار بالای آن است. در حالی مسئولان به سیاست اقتصاد بدون نفت رویکرد مثبتی دارند که به مقوله صنعت پر سود گردشگری آنچنان که باید و شاید، بها داده نمی‌‌شود. آمارها همچنین گویای این است که گردشگری ما هنوز نتوانسته سهم بازار خود را به دست آورد و این امر نه به‌دلیل فقدان جاذبه‌های طبیعی یا آثار باستانی یا شرایط آب‌وهوایی، بلکه تنها محصول بینش مدیریت در این صنعت است. جدای از مشکلات سخت افزاری، یکی دیگر از موانع داخلی توسعه گردشگری، عدم تعریف و تبیین جایگاه صنعتی گردشگری در نظام اقتصادی کشور و اراده کافی برای تحول در این صنعت است، به‌طوری که نگرش فرهنگی محض به جهانگردی باعث غفلت و بی‌توجهی به نقش و عملکرد اقتصادی آن در نظام اقتصادی کشور شده است. هم‌اکنون بسیاری از کشور‌ها از جمله کشور همسایه ترکیه با اتکا به صنعت گردشگری درآمد سرشاری کسب می‌کنند که از درآمد نفت ما بیشتر است. براساس مطالعات انجام شده به ازای هر 6 نفر گردشگر خارجی و هر 25 گردشگر داخلی یک شغل ایجاد می‌شود. توسعه صنعت گردشگری همانند سایر بخش‌های اقتصادی، مستلزم حضور فعال بخش خصوصی قدرتمند و کاراست. هرگونه سرمایه‌گذاری در بخش گردشگری علاوه بر کمک به فضای اقتصادی کشور، در راستای تقویت روابط فرهنگی و اصلاح نگرش جهانیان درباره کشورمان نیز موثر خواهد بود. باید توجه داشت جهانگردی عاملی جهت زنده نگه داشتن سنت‌ها و آداب و رسوم گذشتگان و همچنین راهی برای تنش‌زدایی بین کشورها و ایجاد تفاهم، وفاق و صلح بین‌المللی است.

يكشنبه 16 دي 1397
04:49:45
 
 
Copyright © 2019 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT