برخی موانع، فعالیت را در حوزه موسیقی مشکل کرده است


محمد‌رضا مقدم


در تاریخ موسیقی ایرانی از دیرباز تاکنون، آواز جایگاه مهمی داشته است. روزگاری که گروه نوازی به سیاق امروز شکل نگرفته بود؛ ساز و آواز در کنار هم شالوده اصلی موسیقی ایرانی را تشکیل می‌دادند. در کهن شهر قزوین نیز، آواز همچون دیگر هنرها از غنای منحصر به فردی برخوردار است. حاج ملا عبدالکریم جناب قزوینی، آوازخوانی تاثیر‌گذار و منحصر به فرد در زمانه خود بود و اقبال آذر آواز خوان تکرار‌ناشدنی موسیقی ایرانی از شاگردان وی به حساب می‌آید. عارف قزوینی هنرمندی بود که حتی هنرش بر پیشروی انقلاب مشروطه تاثیر‌گذار بود. در این میان، قمر نیز دیگر هنرمندی بود که مهارت و نبوغش  در آواز انکار‌شدنی نیست.

«ولایت» در دهمین شماره از گفت‌و‌گو با اهالی موسیقی قزوین، پای گپ و گفت با استاد داریوش کاکاوند نشست. وی سال‌ها نزد استاد محمد‌رضا شجریان تلمذ نموده و آموزش و اشاعه آواز را اصلی‌ترین دغدغه زندگی هنری خود می‌داند.

¢ متولد چه سالی هستید و آواز را نزد چه اساتیدی آموختید؟

من در سال 1351 به دنیا آمدم و به علت علاقه‌ای که به هنر آواز داشتم؛ این رشته را انتخاب کردم و از سال 1372 حدود سه سال نزد استاد علی‌اکبر ثقفی مشغول تعلیم شدم. همزمان به تهران می‌رفتم و در کلاس‌های آقای محسن کرامتی شرکت کردم و تا سال 77 که کلاسم ادامه داشت؛ بحث ردیف‌های مقدماتی و مرکب‌خوانی را پشت سر گذاشته بودم  و دو سال هم نزد دکتر حسین عمومی تلمذ نمودم.

¢ ‌استاد عمومی معمولا مکتب آواز اصفهان را آموزش می‌دادند. تعلیم شما هم در همین مسیر بود؟

نه. اصلا بحث مکتب‌خوانی مطرح نبود؛ ضمن اینکه من خیلی اعتقادی به بحث مکتب اصفهان و دیگر مکاتب ندارم. دراین کلاس، همه حاضرین خواننده بودند؛ یعنی دوران هنرجویی را پشت سر گذاشته بودند. هنرمندانی مانند: علی‌رضا قربانی، فاضل جمشیدی و غلام رضا رضایی و... حضور داشتند و دوره آموزش ردیف موسیقی را گذرانده بودند. دکتر عمومی مرد بسیار خوش مشربی بود و خاطرات مهمی از موسیقیدانان ایرانی داشت که هر وقت مجالی بود؛ تعریف می‌کرد. در کل چیزی که در این کلاس مطرح می‌شد؛ بحث تلفیق شعر و موسیقی بود و تحلیل آواز که خیلی حایز اهمیت بود.

¢ مکتب قزوین چه طور، آیا قزوین را هم دارای مکتب در موسیقی نمی‌دانید؟

در زمینه‌ی مکاتب موسیقی ایرانی از همه بیشتر استاد شجریان تحقیق کرده‌اند و اتفاقا همیشه اعتقاد داشتند که ما دو مکتب آوازی بیشتر نداریم. یکی مکتب خراسان که متاسفانه به علت عدم ضبط و مستندنگاری چیز خاصی از این مکتب باقی نمانده است و دیگری مکتب عراق که شهرهای قزوین، ساوه و همدان زیر مجموعه این مکتب قرار می‌گرفتند؛ البته با محوریت قزوین. شهرهای دیگری که امروز واژه مکتب کنار اسم‌شان می‌آید و مدعی مکتب هستند؛ در واقع شاخه‌هایی از همین دو مکتب خراسان و عراق هستند و صورت درستش این است که بگوییم شیوه اصفهان و یا شیوه تهران و ...

¢ اقبال آذر چه طور، چون معمولا اقبال را منتسب به شیوه یا مکتب تبریز می‌دانند؟

اقبال در قزوین رشد کرد و زیر نظر جناب قزوینی آموزش دید و بعد به تبریز مهاجرت کرد؛ ولی این دلیلی نمی‌شود که اقبال را منتسب به شیوه تبریز بدانیم. تبریز اصلا قبل و بعد از اقبال آواز خوانی نداشته است و ما حتی شیوه خاصی هم در آواز این شهر نمی‌بینیم. مهاجرت یک خواننده دلیلی بر شکل‌گیری و وجود یک مکتب نمی‌شود.

¢ مکتب موسیقی قزوین دارای چه ویژگی‌هایی می‌باشد؟

متاسفانه از جناب قزوینی، عارف قزوینی و دیگر هنرمندان شاخص قزوین نمونه ضبط شده‌ای باقی نمانده است و به همین دلیل خیلی نمی‌شود  به طورمستند در این باره صحبت کرد؛ ولی بهترین شاخص برای مکتب آوازی قزوین، اقبال السلطان است و ویژگی‌هایی چون: درست خواندن، بیان شعر درست، ژوست خواندن (صحیح خواندن، اجرای یک نوت منطبق بر فرکانس آن). اقبال با وجود قدرت بی نظیری که در صدا و حنجره‌اش داشت؛ هیچ‌وقت فالش (خارج) نمی‌خواند که این خیلی عجیب بود. در صد سالگی هم که آواز می‌خواند؛ همین‌طور با صلابت بود و نشانگر این است که در اوج جوانی چه حنجره و صدای بی‌نظیری داشته است.

¢ به بحث آموزش برگردیم. چگونه به کلاس استاد شجریان راه یافتید؟

سال 1382 به هر زحمتی که بود؛ آدرس ویلای استاد شجریان را پیدا کردم و مدت‌ها رفتم و آمدم و با یک سماجت خاصی خلاصه موفق به دیدار ایشان شدم. اول فکر می‌کردند که من از طرفداران ایشان هستم و برای عکس یادگاری آمده‌ام؛ ولی وقتی متوجه شدند که برای آموزش آواز آمده‌ام و آواز می‌خوانم و برای استفاده از محضر ایشان مراجعه کرده‌ام؛ خیلی گرم برخورد کردند و روابط خیلی خوبی بین بنده و ایشان ایجاد شد که  این روابط تا قبل از بیماری ایشان ادامه داشت و من هر ماه معمولا چند بار به دیدار استاد می‌رفتم و چندین بار هم در قزوین پذیرای ایشان بودم.

¢ از کلاس‌های استاد بگویید. گفته می‌شود ایشان در امر آموزش خیلی سختگیر هستند.

بله همین طور است. در هر کلاسی اگر هنرجو توانا نباشد؛ نمی‌تواند پیشرفت خاصی بکند؛ حتی اگر استاد خیلی توانایی هم داشته باشد. کلاس من و استاد شجریان زمانی آغاز شد که من دوره‌های ردیف و حتی مرکب‌خوانی را پشت سر گذاشته بودم. اتفاقا این دوره‌ها زیر نظر شاگرد استاد؛ یعنی آقای کرامتی که همان شیوه استاد شجریان را آموزش می‌دهند؛ طی شد. کلاس ما هم به این صورت بود که من می‌خواندم و ایشان نکاتی را گوشزد می‌کردند و همان طور که  در فیلم‌های موجود  مشاهده می‌کنید؛ بیشتر مباحث دوره عالی آواز را کار می‌کردیم.

¢ معمولا انتقاد می‌شود که آقای شجریان خیلی به امر آموزش نمی‌پردازند؛ آیا همین‌طور است؟

شایعه است... چرا نخواهند. تا به امروز هم کلی شاگرد پرورش داده‌‌اند. در سال 86 هم با اعلام فراخوان رسمی تعداد زیادی هنرجوی مستعد در کارگاه آواز ایشان شرکت کردند که تا قبل از بیماری ایشان ادامه داشت. قرار بود که این کلاس‌ها در سرتاسر کشور اجرا شود که متاسفانه بیماری این فرصت را از هنرجویان گرفت.

¢ استاد شجریان کدام ردیف آوازی را تدریس می‌کردند؟

بیشتر شیوه حسین طاهرزاده را تدریس می‌کردند؛ البته من اعتقاد دارم که شیوه طاهرزاده برای استاد شجریان خیلی کوچک است. استاد شیوه ممتاز خودش را هم در شیوه طاهرزاده به کار می‌برد که تبدیل به یک متد آموزش بی‌نظیر می‌شد و خیلی فراتر از شیوه طاهر‌زاده بود. استاد به نکاتی دست پیدا کرده بود که تا به امروز کسی در آواز به این نکات نرسیده است. خودش می‌گفت که من همه زندگی‌ام آواز بود. کار و استراحتم همراه آواز بود. من این طوری زندگی کردم که به اینجا رسیدم. با هوش و استعداد و صدای بی‌نظیری که استاد شجریان داشت؛ در مجموع باید گفت که یک شخص نابغه‌ای هستند. در واقع هنرمندان ما باید باید پشتکار را در هنر از استاد شجریان بیاموزند.

¢ مهمترین ویژگی زندگی هنری استاد شجریان چیست؟

استاد شجریان همیشه حس هنرجویی داشت. این بحث اصلا شعاری نیست و در تک‌تک آثار استاد به خوبی مشهود است.

استاد به جایگاهی در آواز رسیده است که حتی اهل آواز هم به راحتی متوجه نمی‌شوند که شجریان چگونه آواز می‌خواند و چه پشتوانه‌ای از اطلاعات آوازی دارد که می‌تواند این گونه آواز بخواند.

¢ می‌توان گفت که شجریان در آواز دارای یک زیبایی‌شناسی خاص می‌باشد؟

بله دقیقا. تلفیق شعر و موسیقی، جمله‌بندی‌های منحصر به فرد در آواز، متر آواز، انتخاب شعر برای گوشه‌های موسیقی و موارد دیگری که شجریان در آواز ارائه می‌کند؛ همه به طور هدفمند و با آگاهی بیان می‌شود که باعث می‌شود شما در آواز ایشان خستگی و کلیشه احساس نمی‌کنید. یکی از اساتید ادبیات دانشگاه تهران می‌گفت برای درک بهتر ادبیات باید آثار شجریان را گوش کنید چون طوری آواز می‌خواند که شما مفهوم را از بیان ایشان درک می‌کنید. من یکبار به ایشان گفتم استاد شما به اندازه هزار سال برای آواز کار کرده‌اید.

¢ چرا همه خوانندگان از شجریان تقلید می‌کنند؟

در دوره‌های مقدماتی آواز و آموزش ردیف، تقلید امری ضروری است؛ یعنی جزیی از آموزش است؛ حتی اگر خوب تقلید نشود به این معنی است که هنرجو خوب کار نکرده است؛ ولی نکته‌ی مهم این است که یک هنرجو در تقلید نباید بماند. هنرجویان باید به این توانایی برسند که از تقلید خارج شوند. هنرمند در ارائه اثرش نباید تقلید را ادامه بدهد؛ چون تبدیل به یک اثر نصفه و نیمه می‌شود.

¢ برای فراگیری آواز از چه مرحله‌ای باید شروع کرد؟

آقای شجریان اعتقاد داشت صدا فقط برای کسانی که صدای خوب دارند؛ نیست. طبق این نظریه می‌توان از سنین پایین به فراگیری آواز پرداخت و صدا را پرورش داد. چون در سن پایین هنوز صدا شکل نگرفته است و می‌شود صدا را تربیت کرد. اگر آموزش از سن پایین آغاز شود؛ همه افراد می‌توانند آواز بخوانند؛ ولی در حد و توان صدای خودشان. حتی افرادی که تحریر ندارند هم با انجام یکسری از تکنیک‌هایی که ایشان می‌دادند؛ می‌توانستند نتیجه بگیرند.

¢ ادبیات ایرانی و آواز ایرانی چه ارتباطی با هم دارند؟

دو مقوله‌ای هستند که کاملا به هم وابستگی دارند. هم شعر به گردن آواز حق دارد و هم آواز به گردن شعر. کشور ما از لحاظ ادبیات حتی از نفت هم غنی‌تر است. موسیقی اصیل ایرانی و به ویژه آواز، کمک زیادی در معرفی ادبیات ما کرده است چه در داخل کشور و یا در خارج از کشور. هر چه قدر به آواز بها بدهیم در اصل ادبیات‌مان را حفظ کرده‌ایم و زنده نگاه داشته‌ایم.

¢ چرا امروز بیشتر خوانندگان ترجیح می‌دهند تصتیف بخوانند تا آواز؟

متاسفانه ذائقه موسیقی مردم به شدت پایین آمده است. خواننده‌ها بیشتر نگاه بازاری دارند در آثارشان و ترجیح می‌دهند بیشتر برای سلیقه مردم و در زمینه‌هایی که طرفدار بیشتری دارد به فعالیت بپردازند. مهمترین قسمت موسیقی ایرانی، آواز است است نه تصنیف. استاد شجریان اعتقاد داشت اگر می‌خواهید عنوان کنید شاگرد من هستید باید پنجاه درصد آثارتان متعلق به آواز باشد و همیشه می‌گفت اگر آواز خوانده نشود؛ ادبیات ما از بین می‌رود و حافظ، سعدی و مولوی ما را کسی نخواهد شناخت.

¢ در حال حاضر هنر آواز در قزوین چه جایگاهی دارد؟

در بحث آموزش شرایط خوب است. یکسری هنرجوی با استعداد مشغول فعالیت هستند و در آینده مشخص می‌شود تا کجا می‌توانند پیش بروند؛ اما همیشه یک سری موانع سر راه موسیقی بوده و هست که فعالیت چه در بحث آموزش و چه در اجرا را با مشکل روبه‌رو می‌کند. برای اجرای یک کنسرت باید مراحل خاصی طی شود که عنوان کردنش تبدیل به یک کلیشه شده است. قزوین از دیرباز خاستگاه موسیقیدانان و به ویژه آواز خوانان بزرگی چون جناب قزوینی، اقبال و قمر وزیری بوده و می‌توان این نکته را مورد تاکید قرار داد که قزوین با اهمیت‌ترین شهر در آواز بوده است.

¢ وضعیت موسیقی قزوین را چگونه می‌بینید؟

بدون تعارف باید بگویم اصلا خوب نیست. معلمین تلاش خودشان را می‌کنند؛ ولی موسیقی زمانی به بالندگی و رشد می‌رسد که به مخاطب ارائه شود. متاسفانه در قزوین جایی برای اجرای کنسرت نداریم. حتی وضع بدتر از قبل شده است. در سالن دانشگاه تربیت معلم و دانشگاه بین‌المللی مانند گذشته نمی‌شود کنسرت اجرا کرد. تنها محل اجرای کنسرت سالن کتابخانه امام خمینی است که خیلی کوچک است و امکانات خاصی هم ندارد. مردم باید در جریان و فضای موسیقی قرار بگیرند.

¢ اداره ارشاد و انجمن موسیقی در اشاعه موسیقی چه نقشی دارند؟

فقط در حد یک  نهاد هستند؛ البته انجمن موسیقی دستش بسته است و بودجه خاصی ندارد. این که شما با اجرای کنسرت موافقت کنید؛ موسیقی رشد نمی‌کند. موسیقی باید بودجه و اسپانسر داشته باشد تا توان اجرایی پیدا کند. الان هم بیشتر هنرمندان یا از قزوین می‌روند و یا فقط به آموزش بسنده می‌کنند. در این شرایط فقط تا همین اندازه می‌توانیم از موسیقی بهره ببریم.

¢ به عنوان سوال پایانی چند آلبوم موسیقی به خوانندگان ولایت معرفی کنید:

کلیه آثار استاد محمدرضا شجریان از حیث فنی و هنری بی‌بدیل هستند؛ اما هر هنرمندی یک دوره طلایی دارد و من اعتقاد دارم از سال 59 تا 70 دوران طلایی استاد شجریان است که آلبوم‌هایی مانند آستان جانان، نوا، بیداد، سرّعشق، دستان و... را شامل می‌شود.


 


چهارشنبه 12 دي 1397
05:18:37
 
 
Copyright © 2019 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT