مالکان جوان، نجات دهندگان باغستان


بتول صحراکاران*
زمانی که به تعریف باغستان سنتی می‌پردازیم؛ از موجود زنده‌ای به وسعت 2500 هکتار واقع در شرق غرب و جنوب شهر صحبت می‌کنیم. باغستان سنتی شهر قزوین، تعامل خردمندانه مردم با محیط طبیعی و مدیریت هوشمندانه آب برای امرار معاش در طول تاریخ این شهر را به نمایش می‌گذارد. باغستان به روش کشت مختلط و آبیاری به شیوه غرقابی در فصل زمستان و بهار توانسته است موانع محیطی همانند سیلاب رودخانه‌های فصلی را به منابع جهت آبیاری تبدیل کند و با گونه‌های درختان بومی مقاوم در برابر اقلیم سخت در طول تاریخ محصولات با ارزشی همانند پسته و بادام، انگور و زردآلو تولید کند. دو خصوصیت بارز باغستان سنتی، یعنی تداوم تاریخی و بروز خصوصیات بومی و فرهنگی آن ارزشمند شناخته شده است و ازین رو باغستان سنتی به عنوان میراث فرهنگی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌ است و همواره بر ضرورت حفظ، نگهداری و احیا آن تاکید می‌گردد. باغستان سنتی یک پیکره واحد متشکل از اجزایی است که متاثر از یکدیگر شکل گرفته‌اند و توانسته‌اند با محیط طبیعی در طی بیش از 10 قرن به پایداری برسند. عناصر شکل دهنده ماهیت باغستان سنتی شامل عناصر طبیعی، ساختمانی و انسانی هستند. این عناصر به شکل چند جانبه در سه دسته‌ی کلی طبیعی، پوشش گیاهی و سیستم‌های اکولوژیکی، مصنوع شامل سازماندهی فضایی، مسیرهای حرکت، سیستم آبیاری غرقابی، و ساختارها و معماری چاه خانه‌ها و آله‌هاست و ویژگی‌های انسانی و مدیریتی، شواهدی برای رابطه‌ی مستقیم میان مردم و بستر طبیعی باغستان ارایه داده و به هم پیوستگی هوشمندانه ای را میان یکدیگر به نمایش می‌گذارند. بدین ترتیب عناصر ماهیتی باغستان سنتی برای ادامه حیات آن باید به شکل یکپارچه همانند اعضای یک پیکره واحد مورد مطالعه و حفاظت قرار گیرند. بعد انسانی باغستان سنتی، شامل نوع مدیریت و مالکیت خاص رایج در باغستان است. مدیریت یکپارچه و سلسله مراتب به هم پیوسته شامل مالکان، معتمدان محل، باغبانان ارشد یا دخو که ناظر و مجری نظام باغبانی و آبیاری باغستان هستند و نیز نظام مالکیت و مدیریت بومی شامل مشارکت سنتی یعنی مشارکت نظیر دودانگ و چهاردانگ ملکی یا کرومی یا برگه‌ای است. از میان سه عامل شکل‌دهنده باغستان سنتی، بعد انسانی دارای پیچیدگی بیشتر است و از اهمیت بیشتری نسبت به دو عامل دیگر برخوردار است. ازین‌رو هرگونه طرح احیا و ساماندهی باغستان سنتی که باید در راستای حفظ و تقویت نظام مالکیت و جلب مشارکت جامعه محلی باغستان سنتی صورت پذیرد؛ رمز موفقیت طرح‌های احیای باغستان سنتی در گرو مشارکت باغداران و بویژه نسل جوان باغستان است. مدرنیزاسیون کشاورزی ایران پس از سال 1342 و اصلاحات ارضی و تغییر سبک زندگی و همچنین تحولات چند دهه اخیر باعث چالش‌های مختلفی برای یافتن راه حل‌های حفاظت محور در حوزه عوامل انسانی شده‌اند. حفظ و تقویت عوامل انسانی، بویژه احیای زنجیره انسانی در نظام فعالیتی و مدیریتی در باغستان سنتی آنگونه که به شیوه سنتی در باغستان رایج بوده است؛ به آسانی امکان پذیر نیست و نیازمند طرح‌ها و برنامه‌های حمایتی، حفاظت از جامعه محلی، احیای فرهنگ همزیستی با طبیعت و بازتعریف روش‌های سنتی در ساختاری معاصر است. با این حال شرایط فعلی باغستان سنتی به لحاظ عوامل انسانی امیدبخش است و قابلیت تثبیت و تقویت دارد. زنجیره مالکین و نمایندگان رودخانه‌ها در باغستان وجود دارند و تاکنون سیستم مدیریت و تقسیم آب براساس شیوه رایج چندصدساله آن صورت می‌پذیرد. در حال حاضر هر رودخانه دو نماینده (دخوی قدیم) دارد که منتخب مالکین هستند. وظایف این نمایندگان، توزیع نهال، نظارت بر آبیاری طبق طومار تقسیم آّب و تامین آب اضافه از کانال آب طالقان، حل اختلافات میان باغداران و باغبانان، گرفتن امکانات از سازمان باغستان و جهادکشاورزی، و انعکاس مشکلات است. هر محله نیز باغبان مخصوص خود را دارد که به انتخاب باغداران تعیین می‌شود. وظیفه باغبان آبیاری باغ‌ها، فعالیت باغبانی، برداشت محصول و برقراری امنیت است؛ بنابراین می‌توان گفت جامعه انسانی باغستان سنتی و فعالیت آن‌ها اگرچه تضعیف شده؛ اما از بین نرفته است و در حال حاضر طبق گزارش سازمان جهاد کشاورزی قزوین، در باغستان سنتی حدود 4500 خانوار مشغول کار هستند و ارزش تولید انواع محصول در آن بالغ بر 30 میلیارد ریال است. جهت تداوم بعد انسانی در باغستان سنتی، تربیت نسل جدید باغداران آشنا به شیوه‌های بومی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چرا که سنت انتقال مهارت‌ها به شکل سینه به سینه از پدر به فرزند تضعیف شده‌است و امروزه نسل جوان علایق دیگری نسبت به پدران خود در شیوه معیشت دارند. بدین ترتیب راهبردهای توصیه شده برای احیای عوامل انسانی نیازمند در نظر گرفتن پیشنهادات متناسب با تغییر سبک زندگی باغداری نسل جدید و فرصت‌های فناوری‌های نوین است. تشویق جوانان قزوینی به فعالیت‌ باغداری، توجه به قابلیت‌های شبکه اجتماعی در جلب مشارکت باغداران نسل جوان، فعال کردن تعاونی باغستان و تشکیل کارگروه‌های حمایتی نمونه‌هایی از راهبردهای پیشنهادی در این حوزه هستند. ‌اما مهم‌ترین عامل در احیای چرخه انسانی باغستان ایجاد صرفه اقتصادی در باغداری بومی است. به کارگیری فعالیت‌های اقتصادی، از جمله تاسیسات گردشگری، پرورش دام، پرورش زنبور، و فعالیت‌های مکمل باغداری در تقویت اقتصاد باغستان موثر است. چنین به نظر می‌رسد که صرف اقتصاد کشاورزی سنتی کافی نیست و نیاز به مکمل‌های همخوان با ماهیت باغستان سنتی دارد. پیشنهادات دیگری از جمله تولید و عرضه محصولات کشاورزی با تاکید بر محصولات ارگانیک و اصیل به منظور تقویت ارزش‌های اقتصادی درونی باغستان، ایجاد کارگاه‌های تولیدی وابسته به محصولات باغستان، تعریف فعالیت‌‌هایی که می‌تواند توسط بانوان صورت پذیرد، قابل طرح است. همچنین استفاده از پساب‌ شهری پس از تصفیه در زمان کمبود منابع آب رودخانه‌های فصلی، تهیه شناسنامه برای باغ‌ها و ثبت مالکیت‌ها به منظور شناسایی ذی‌نفعان و حل مشکل تعدد ورثه، حل مشکلات مربوط به اسناد مالکیت باغ‌ها، و تشکیل شوراها و تعاونی‌های باغداری سنتی با نیت احیای مدیریت سنتی و تقویت مشارکت ذی‌نفعان و باغداران و انطباق شیوه‌های باغداری نوین نمونه‌هایی دیگر از راهکارهای پیشنهادی حفاظت محور در زمینه حفظ و تقویت جامعه محلی باغستان سنتی و مالکیت خصوصی آن است. * کارشناس ارشد مرمت ابنیه و بافت‌های تاریخی

دوشنبه 16 مهر 1397
05:04:55
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT