آب، قداست و رفتار متناقض


نصرت‌ا... علیرضایی ـ کارشناس ارشد جامعه شناسی
حرمت و ارزش آب در تاریخ و فرهنگ ایران در سرزمین ما ایران‌، آب از گذشته‌های دور در فرهنگ مردم از قداست و ارزش بالایی برخوردار بوده است به گونه‌ای که از نظر بسیاری از متفکرین و صاحب‌نظران کمبود آب، تبیین‌کننده کلیدی شخصیت روانی و فرهنگی ایرانیان، جریانات مختلف اجتماعی و فرهنگی، پراکندگی جمعیت‌ها‌، استبداد تاریخی و سیاسی حاکم بر این سرزمین ‌از گذشته‌های دور بوده است. «ویتفوگل» جامعه‌شناس روسی عامل اصلی استبداد شرقی را کمبود آب در این مناطق می‌داند. «آبراهامیان» در کتاب ایران بین دو انقلاب می‌نویسد: «ویژگی‌های طبیعی ایران‌، زمینه و علت تنوع اجتماعی است‌. نبود رود‌خانه‌ها و دریاچه‌های قابل کشتیرانی، بارش بسیار اندک باران... و نیز وجود صحرای پهناور مرکزی که چهار رشته کوه عظیم ـ زاگرس، البرز، مکران و ارتفاعات دیگر آن را احاطه کرده است، موجب چندپارگی جمعیت در روستاهای دور‌افتاده‌، در شهرهای جدا افتاده و قبایل خانه به دوش شده است.» ارزش و اهمیت آب و کمبود آن در سرزمین ایران از گذشته‌های دور به گونه‌ای بوده که نقش موثر و مستقیمی در حوزه‌های مختلف اقتصادی‌، اجتماعی و سیاسی ایفا کرده است‌. به قول یکی از محققین و صاحب‌نظران در حوزه تاریخ معاصر آب‌وهوای نسبتا خشک‌‌، وجود سرزمین‌های وسیع کوهستانی‌ و وجود منطقه‌ی وسیع کویر مرکزی ایران که قسمت اعظم خاک کشور را تشکیل می‌دهد؛ نبود رودها و دریاچه‌های قابل کشتیرانی، کم بارانی‌، قلت سرزمین‌های قابل کشت و زرع و در کنار اینها قرار گرفتن قرار گرفتن بر سر راه تجارت سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا شرایط ویژه‌ای را برای ایران در گذشته به وجود آورده که مجموعا بر شکل‌گیری ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی موثر بوده‌اند.‌ (کسرایی، 1379 : 190ـ 189) ‌برخی از صاحب‌نظران نظام ارضی‌، ایران را با درجات مختلف با شیوه‌ی تولید آسیایی یا استبداد شرقی منطبق دانسته‌اند. این نظرات در طیف وسیعی طرح شده و در عین یکسانی در بعضی زمینه‌ها‌، تفاوت‌هایی با هم دارد؛ ولی اساس توضیح همه‌ی آنها کمبود آب است. برای مثال می‌توان از میان آثار دیگران به آثار محمدعلی خنجی، محمدعلی(همایون) کاتوزیان، آن لمبتون، احمد اشرف‌، خسرو خسروی، پرویز پوریا، صادق زیباکلام و حبیب‌ا... پیمان مراجعه کرد. (علمداری،1381: 190) برخی از محققین و صاحب‌نظران پا را از این هم فراتر گذاشته و جهان آینده را جهانی پیش‌بینی و ترسیم می‌کنند که عامل محوری در صف‌بندی و گروه‌بندی کشورها در عرصه‌ی بین‌المللی، میزان دسترسی به آب خواهد بود‌. براین اساس باید آب مایه‌ی حیات دانست که زندگی تمام جانداران به آن بستگی دارد در صورتی که ارزش واقعی آن شاید برای برخی افراد و حتی مسئولان هنوز مشخص نیست‌. اگرچه میزان آب تولید شده در طبیعت تقریبا ثابت است؛ اما جمعیت مصرف‌کننده آب روز به روز افزایش می‌یابد. مشکل کم‌آبی در بسیاری از مواقع به مقدار آب مربوط نمی‌شود؛ بلکه سوءمدیریت سیاستگ‍زاران، برنامه‌ریزان و مجریان و همچنین استفاده‌ی نادرست بهره‌برداران، بحران آب را ایجاد می‌کند. براساس اعلام بانک جهانی الگوی مصرف آب آشامیدنی برای یک نفر در سال 1 متر‌مکعب و برای بهداشت در زندگی به ازای هر نفر 100 متر‌مکعب اعلام شده است، در حالی که در ایران این رقم به دلیل استفاده‌ی نادرست از آب آشامیدنی برای شستشوی اتومبیل، استحمام، آبیاری باغچه‌ها، لباسشویی و ظرفشویی حدود 70 تا 80 درصد بیشتر از الگوی جهانی آن است. میانگین آب مصرفی سرانه جهان حدود 580 مترمکعب برای هر نفر در سال است که این رقم در ایران حدود 1300 مترمکعب است که این امر بیانگر اتلاف منابع آب و اسراف بیش از حد منابع حیاتی است. از نظر دکتر معصومه ابتکار، معاون رییس‌جمهور و رییس سابق سازمان حفاظت محیط زیست کشور «میانگین بارش سالانه در ایران 255 میلی‌متر و میانگین بارش جهان 800 میلی‌متر است؛ سرانه مصرف آب در ایران دو برابر مصرف سرانه آب اروپاست. کافی است بدانیم سرانه مصرف آب شهروندان تهرانی 300 لیتر در شبانه‌روز و میانگین سرانه آب در کشور 250 لیتر در شبانه‌روز است. این در حالی است که مطابق مصوبه‌ی کمیته‌ی الگوی مصرف آب خانگی در کشور، این میزان به طور میانگین 150 لیتر در شبانه‌روز تعیین شده است.» (ابتکار، 1391: 34) عوامل موثر بر افزایش بهره‌برداری و مصرف بی‌رویه‌ی آب با توجه به ارزش، اهمیت و نقش اثرگذار آب در تاریخ اجتماعی و سیاسی ایرانیان در مقام عمل با هدر رفت و مصرف بی‌رویه‌ی آب در زندگی شخصی و اجتماعی شهروندان ایرانی مواجه‌ایم و این یک پارادوکس و تناقض آشکار است که بین باور ایرانی و رفتار او تناسب و تطابقی وجود ندارد. سوال این است که چرا؟ مرحوم دکتر حسین عظیمی ‌در کتاب «مدارهای توسعه‌نیافتگی در اقتصاد ایران» می‌نویسد: «میزان اتلاف منابع آب کشور بسیار زیاد است و عواملی در این اتلاف منابع آب موثرند. اول اینکه منابع آبی زیادی وجود دارد که اساسا‌ مهار شده نیستند و به هدر می‌روند. در مرحله‌ی بعدی آب‌های مهار شده نیز به طور صحیح مورد استفاده و بهره‌برداری قرار نمی‌گیرد. بخش مهمی از آب‌های مهار شده یا در پشت سدها و مناطق دیگر باقی می‌ماند یا اساسا‌ به کار کشاورزی نمی‌آید و به صورت سیلاب‌ها و غیره از میان می‌رود. در مرحله‌ی سوم باید به این نکته اشاره کرد که حتی از آب‌های مهار شده و مورد استفاده نیز به نحو مطلوب بهره‌برداری نمی‌شود. براساس برآوردهای موجود تقریبا‌ دو سوم آبی که مهار شده و برای کشاورزی به کار گرفته می‌شود؛ در خارج از مزارع یا در داخل مزارع تلف می‌شود. این اتلاف یا به دلیل تبخیر آب یا به دلیل عدم آشنایی به نحوه‌ی استفاده از آن، یا به دلایل دیگر صورت می‌گیرد. به هر حال با عنایت به اینکه کشور ما کشور کم‌آبی است‌؛ ولی امکانات موجود آبی آن تا به آن حد محدود نیست‌، در صورت جلوگیری از اتلاف آب‌، مسلما‌ می‌توانیم در زمینه‌ی کشاورزی به پیشرفت‌های بسیار زیادی نایل شویم.»‌ (عظیمی، 1373: 321) ‌در ذیل به عواملی که طی چند دهه‌ی گذشته موجب افزایش بهره‌برداری و یا هدر‌رفت آب شده به اجمال و فهرست‌وار اشاره خواهد شد: ـ1ـ افزایش جمعیت: جمعیت ایران در سال 1300 کمتر از 10 میلیون نفر بوده که امروز به بیش از 76 میلیون نفر افزایش یافته و هفدهمین کشور پرجمعیت دنیاست و پیش‌بینی می‌گردد در سال 2050 جزو ده کشور پرجمعیت جهان به شمار آید. در همین راستا میزان سرانه آب تجدیدپذیر در سال 1300 حدود 13 هزار مترمکعب بوده که در حال حاضر میزان سرانه آب در کشور به حدود 1800 مترمکعب تقلیل یافته و در آینده به مراتب وضع بدتر خواهد شد. ‌افزایش بی‌رویه‌ی جمعیت ‌موجب می‌گردد به هر شکل ممکن مصرف مواد‌غذایی اعم از محصولات زراعی ـ باغی و دامی افزایش یابد و تامین آن بایستی از مناطقی که دارای منابع خاک و آب خوبی نیز می‌باشد صورت پذیرد‌ و از طرف دیگر افزایش جمعیت ضرورت ایجاد شغل و در‌آمد خصوصا برای قشر جوان و تحصیلکرده‌های رشته‌های کشاورزی را به امری الزامی و انکارناپذیر بدل می‌کند. ـ2ـ پایین بودن قیمت آب در مقایسه با کشورهای همجوار ـ3ـ با‌لا‌رفتن ارزش افزوده محصولات کشاورزی و سود‌آور شدن کشاورزی ـ4ـ وجود اراضی کشاورزی مستعد در بخش زیادی از مناطق کشور که با حفر چاه امکان کشاورزی در آن فراهم است. ـ5ـ اختلاف زیاد در قیمت اراضی دارای آب و بدون آب ‌که موجب می‌گردد افراد سودجو اراضی فاقد آب را با قیمت کمتری خریداری و با حفر چاه غیر‌مجاز به قیمت‌های بسیار بالا به فروش برسانند. ـ6ـ بخشی‌نگری وزارتخانه‌ها‌‌، سازمان‌ها و مسئولین ‌و مدیران کشوری و استانی و عدم همکاری دستگاه‌ها در مقابله با حفر و بهره‌برداری‌های غیر‌مجاز ـ7ـ حمایت برخی دستگاه‌ها و مسئولین از مالکین چاه‌های غیر‌مجاز با اعطای وام، نهاده‌های کشاورزی، سوخت و حمایت‌های معنوی ـ8ـ عدم هماهنگی و همکاری سایر دستگاه‌ها در اجرای احکام انسداد چاه‌های غیر‌مجاز ـ9ـ مشکلات اجتماعی‌، سیاسی و اقتصادی ناشی از اجرای احکام مربوطه و مخالفت مسئولین سیاسی و محلی با تداوم اجرای احکم در مقاطع زمانی مختلف در سطح شهرستان‌ها ـ10ـ مجازات‌های اندک پیش‌بینی شده در قوانین و عدم بازدارندگی قوانین موجود در مقابله با معضل چاه‌های غیر‌مجاز ـ11ـ وضع برخی قوانین در طول سی سال گذشته که همواره چاه‌های غیر‌مجاز محفوره پس از مدت زمان خاصی صاحب پروانه شده‌اند مانند تبصره ذیل ماده‌ی 3 قانون توزیع عادلانه آب مصوب 1361 که چاه‌های غیر‌مجاز حفر شده قبل از 61 را مشمول دریافت پروانه نمود و قانون تعیین تکلیف چاه‌های کشاورزی فاقد پروانه مصوب سال 89 که چاه‌های حفر شده قبل از سال 86 را مشمول دریافت پروانه کرد‌. این قوانین مالکین اراضی فاقد چاه را عملا ترغیب به حفر چاه به امید وضع قوانین جدید و اخذ پروانه نموده و به طور قطع در افزایش تخلفات اثرات بسیار زیادی داشته است. ـ12ـ رافت اسلامی برخی از قضات محترم در قبال مالکین چاه‌های غیر‌مجاز و صاحبین دستگاه‌های حفاری غیر‌مجاز به طوری که تعداد بسیار زیادی از دستگاه‌های حفاری ‌و ادوات توقیف شده با صدور دستور قضایی به فاصله‌ی کمی از توقیف آزاد‌سازی شده و مجددا شروع به تخلف می‌نمایند. ـ13ـ عدم تناسب حجم تخلفات با امکانات و نیروی انسانی وزارت نیرو و شرکت‌های آب منطقه‌ای و کمبود شدید نیروهای مورد نیاز جهت جلوگیری از تخلفات ـ14ـ عدم مشارکت بخش خصوصی و پیمانکاران جهت تامین ادوات و تجهیزات مورد نیاز اجرای احکام به طوری که هر ساله مناقصه انجام و هیچ پیمانکاری حاضر به شرکت در مناقصه نیست. ـ15ـ استفاده‌ی حفاران متخلف از تکنولوژی روز و ساخت دستگاه‌های حفاری با ابعاد بسیار کوچک و قابل استتار به طوری که کشف این دستگاه‌ها مشکل بوده و بدون اطلاع‌رسانی مردمی امکان رویت و کشف آنها وجود ندارد. ‌ منابع و ماخذ: ـ1ـ آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، 1377 ـ2ـ ابتکار، معصومه، شورا، دیده‌بان محیط زیست در کتاب مجموعه مقالات به نام "دموکراسی محلی" به کوشش محمد‌حسین بوچانی، قدیانی، 1391 ـ3ـ عظیمی، حسین، مدارهای توسعه‌نیافتگی در اقتصاد ایران، تهران‌، نشر نی‌، 1373 ـ4ـ علمداری، کاظم‌، چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت؟ تهران، نشر توسعه، 1381 ـ5ـ کسرایی، محمد سالار، چالش سنت و مدرنیته در ایران، تهران‌، نشر مرکز، 1379

دوشنبه 19 شهريور 1397
04:14:59
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT