فراموش کردیم قزوین کجاست و قزوینی بودن یعنی چه!


فتانه سعیدی
«در قزوین با معمای ناشناخته‌ای مواجه هستیم. قزوین امروز دچار خلاء قزوینی شده است و به راحتی خیلی از ارزش‌های شهر دیده نمی‌شود و برای منافع کوتاه مدت از آنها صرف نظر شده است.» این سخنان، بخشی از اظهارات رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور در نشست «قزوین؛ بیم و امیدهای یک شهرِ کهن» است که این هفته با حضور اساتید و دوستداران تاریخ و فرهنگ در «خانه گفتمان تهران» برگزار شد. نشستی که علی دهباشی، محمدعلی حضرتی، حسن لطفی و آسیه جوادی دیگر سخنرانان آن بودند. سید محمد بهشتی که گرچه تبار شیرازی دارد؛ اما برخاسته از قزوین است و خاندانش در دوره قاجاریه به این شهر مهاجرت کرده اند؛ در این نشست، با تاکید بر اینکه، یکی از مهمترین مشکلات قزوین عدم وجود قزوینی‌ها است و اینکه یادشان رفته کجا زندگی می‌کنند؛ گفت: شاهدش این است که توسعه قزوین به سمت شمال رفت و تمامی تمهیدات و تدابیر از سر راه برداشته شد. فراموش کرده ایم قزوین کجاست و قزوینی بودن یعنی چه؟ ما جاهل نشدیم بلکه دچار آلزایمر و نسیان شده‌ایم. باید قزوین و اهمیتش را به یاد آوریم. وی افزود: در قزوین خاندان‌های بزرگی داریم که نوشادی، شیرازی و یزدی هستند؛ چرا اینگونه است؟ اول اینکه شهرهایی که پایتخت بودند به دلیل تنوع فرهنگی و ایفای نقش پایتختی (ایرانِ کوچک بودن) کم و بیش اینگونه هستند. به گفته رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور، قزوین یک دوره پایتخت بوده و اما اگر سابقه این اسامی دنبال شود به دوره فتحعلی شاه بر می‌گردد. بعد از چندین قرن موقعیت قزوین یک موقعیت استثنایی می‌شود. بعدها که ما شاهد ارتباط وسیع شرق و غرب می‌شویم نام جاده ابریشم مطرح می‌گردد. شبکه‌ای از نیشابور به سمت شرق و از قزوین به سمت غرب. قزوین به عنوان نقطه خاص جاده ابریشم مطرح می‌گردد. بهشتی ادامه داد: در فلات ایران راه و جاده اهمیت زیادی دارد. زیستگاه‌ها به صورت نقطه‌ای نیاز به شبکه ارتباطی دارد از این روست که راه به عنوان ایجاد کننده منظومه‌های زیستی حائز اهمیت می‌باشد. راه‌های مهم ایران شامل کریدور جنوب البرز و کریدور شرق زاگرس می‌شود که قزوین واقع در مهم‌ترین کریدور ایران است. وی، با بیان اینکه قزوین محل تلاقی راهی است که به سمت روسیه می‌‌رود؛ اضافه کرد: در زمان قاجار، تجارت از طریق کشتی و مسیر انزلی، رشت، قزوین و روسیه بود. قزوین در مسیر رفتن به بین‌النهرین هم می‌باشد. در واقع شهر قزوین محل تلاقی شبکه ارتباطی با جهان بوده که اولین گراند هتل و بزرگترین کاروانسرای شهری ایران در این شهر ساخته می‌شود. رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی با تاکید بر اینکه، ترمینال اصلی تمامی تجارت‌ها قزوین بوده است؛ تصریح کرد: قزوین تنها در دوره قاجار جایگاه مهمی پیدا نکرده است؛ بلکه در طول تاریخ جایگاه مهمی داشته است. هم اکنون سابقه 10 هزارساله زیست در دشت قزوین کشف شده است. دریای خزر نیز به دلیل مهم‌ترین شهر نزدیک یعنی قزوین، کاسپین نام نهاده شده است. بهشتی در ادامه سخنانش با طرح این پرسش که «این موقعیت مهم قزوین چگونه به وجود آمده است؟» تاکید کرد: زیستگاه‌های ما خصوصیات مشترک دارند و این خصوصیات مشترک آنها را از مکان‌های دیگر متمایز می‌کند. وی عنوان می کند: براساس یک دوگانه موانع و منابع زیستی می‌توان گفت که تمامی شهرهای اروپایی دارای منابع و موانع بالفعل هستند. برای مثال شهر پاریس در کنار رودخانه سِن و شهر لندن در کنار رودخانه تایمز واقع شده است و از تمامی مخاطرات آن باخبر هستند. اما در ایران منابع و موانع بالقوه هستند و هر دو اینها پشت زمین و زمان پنهانند. هنر مردم در این سرزمین تشخیص موانع و منابع زیستی است. این صاحب نظر در حوزه میراث فرهنگی یادآور شد: در قزوین 2 رودخانه اصلی یک یا دو بار در سال طغیان می‌کرده و باعث صدمه می‌شده است. اگر اکنون هم بخشی از بافت قزوین بررسی گردد شاهد عمق بسیار زیادی لایه‌های آبروفتی و آوار ساختمانی به دلیل زلزله و سیلاب‌های مکرر خواهیم بود. راه حل قزوینی‌ها برای سیلاب کم‌کردن سرعت آب و کاهش خطر آن بوده است؛ بنابراین اطراف شهر بندهایی را بر سر راه آن درست کرده‌اند. بهشتی افزود: از این رو با جستجوی فراوان گونه‌ای از گیاهان را در آن مکان‌ها کاشتند که با یک یا دو بار آبیاری در طول سال همواره سرسبز بمانند. از لحاظ اجتماعی وضعیت این باغات بسیار جالب بود، باغات شهر قزوین کوچه باغ نداشته و اطرافش دیوار ندارد. همچنین در هرکدام از این باغات انواع مرکبات کاشته شده است تا چشم طمع به باغ همسایه نباشد. وی در ادامه بیان کرد: قزوین تهدیدهای دیگری نیز دارد که راه حل همین باغات می‌باشد. برای مثال بادی که در تابستان از جنوب شرقی به شهر می‌وزد که گرد و غبار و گرما را از روی کویر به شهر می‌آورد و یا باد منجیل که در زمستان از جنوب غربی همراه خود برف می‌آورد. اینگونه بود که مردم قزوین منابع و موانع را از قوه به فعل تبدیل کردند. رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی همچنین خاطرنشان کرد: در حال حاضر در شهر قزوین معمای ناشناخته نداریم، حداقل کار این است که خراب کاری نکنیم و توجه داشته باشیم که منزلگاه استقرارهای متوالی تمدن در قزوین بوده است. مدیرمسئول و سردبیر ماهنامه بخارا دیگر سخنران این نشست بود که گفت: قزوین از جمله شهرهایی است که انسان‌های بزرگی را در عرصه‌های گوناگون به ایران هدیه کرده است. «علی دهباشی»، از خانواده حاج سید جوادی به عنوان خاندانی بزرگ در قزوین نام برد که به گفته او از مشروطه به این سو در شرایط مهم و حساس حضور داشته‌اند. وی با اشاره به همکاری خود با علی‌ اصغر صدر حاج سیدجوادی در نشریه جنبش که به همراه اسلام کاظمیه منتشر می‌شد؛ وی را "شرف روزنامه‌نگاری" خواند و با نام بردن از افرادی همچون «جواد مجابی» و «سید محمد دبیر سیاقی» به عنوان استادان ادبیات کشور، افزود: باید به نسل جدید نویسندگان و روزنامه‌نگاران قزوین یادآور شوم که بدانند نسل گذشته‌شان چه کسانی هستند و باید خود را وامدار چه کسانی بدانند. در ادامه «آسیه جوادی»؛ نویسنده قصه‌های کوتاه در سخنانی از ویژگی‌ غذاهای قزوین سخن گفت و افزود: سفره ایرانی یکی از مهم‌ترین سفره‌های جهان است و غذاهای قزوین در این سفر جای خود را دارد. اما، وقتی تریبون به کارگردان و منتقد سینما رسید؛ او از منظر دیگری به شهری که به گفته خودش، زادگاه دوم اوست و او در آن شکل گرفته نگاه کرد. «حسن لطفی» از دو مستند «بودن یا نبودن» و «پسرک چشم آبی» که به ترتیب درباره علی دهباشی و جواد مجابی ساخته است؛ سخن گفت. لطفی گفت: قزوینی‌ها بسیار مهمان نواز هستند. وقتی در سال 1354 به قزوین آمدم، در آنجا غریبه بودم و فکر نمی کردم خود را دوتابعیتی بدانم و قزوین چنان برایم اولویت باشد که تابعیت اول را برایم پیدا کند. او ادامه داد: نمی دانستم آن خیابانی که در آن قدم می‌زدم؛ اولین خیابان ایران است. نمی دانستم قزوین جواد مجابی را دارد که ادبیات و روزنامه‌نگاری ایران بسیار به او مدیون است. نمی دانستم علی دهباشی را دارد که به تنهایی، کار یک وزارتخانه را انجام می دهد. نمی دانستم سیدمحمد بهشتی را دارد که یک تنه در بنیاد سینمایی فارابی، جشنواره فیلم فجر را برگزار کرد. این کارگردان سینما تاکید کرد: قزوین با تهران فقط 150 کیلومتر فاصله دارد؛ اما محروم است. می تواند به عنوان یک شهرک سینمایی مورد استفاده باشد و یا شهرک صنعتی دارد که اگرچه اشتغال‌زا بوده اما فقط دود آن نصیب مردم شده است. لطفی با تاکید بر اینکه، قزوین که حالا یکی از بیشترین آثار ثبتی را در میراث فرهنگی دارد؛ گنجینه ای تمام عیار است و با تمام بضاعتی که دارد، به تازگی در حال شناخته شدن است؛ تصریح کرد: قزوینی‌ها اگرچه بسیار مهربان و مهمان نواز هستند؛ اما به کسی باج نمی‌دهند. وقتی اولین داستانم را برای چاپ در مجله دنیای سخن، نزد جواد مجابی بردم؛ چاپش نکرد. او خاطرنشان کرد: قزوینی‌ها می‌کوشند عدالت را برقرار کنند و البته یاد گرفته‌اند جلوه‌های شهرشان را ببینند و روز ملی قزوین داشته باشند. یکی از زیبایی‌های مردم شناسانه این شهر، لهجه آن است. به لهجه سخیفی که در فیلم‌ها صحبت می‌شود؛ توجه نکنید؛ زیرا واقعیت آن است این لهجه از زیبایی‌های کلان این شهر است. حق‌مطلب را درباره قزوین، شهری که نام مشاهیر و مفاخرش در چند جلد کتاب نیز نمی‌گنجد؛ «محمدعلی حضرتی» ادا کرد. مدیرکل میراث فرهنگی استان قزوین که آخرین سخنران این نشست بود که درباره چرایی انتخاب 9 شهریور به عنوان روز ملی قزوین سخن گفت. حضرتی گفت: یک سال پس از استقرار تشکیلات استانی، ابتدا 12 آبان که روز بنیادگذاری قزوین به وسیله شاپور اول ساسانی ـ که امسال، 1723 سال از آن روز می‌گذرد ـ ، پیشنهاد شد. شورای شهر اول واکنش خوبی نشان نداد. در شورای سوم اما پیشنهاد شد 9 شهریور به عنوان روز انتخاب قزوین به پایتختی توسط شاه تهماسب صفوی، روز قزوین باشد و به این ترتیب موضوع شهر ساسانی مغفول ماند. او ادامه داد: قزوین بهشت باستان شناسی است و شاید هیچ جای ایران نباشد که در محدوده‌ای کوچک آثار بسیاری داشته باشد. قزوین با آنکه کمتر از یک درصد از مساحت ایران را به خود اختصاص داده ولی تقریبا 1260 محوطه پیش از تاریخ و به همین تعداد، محوطه شناسایی شده پس از اسلام دارد. به گفته این قزوین پژوه، با اینکه بیش از 2000 محوطه در قزوین هست؛ ولی شاهد استقرارهای متوالی از هزاره هشتم پیش از میلاد تا دوره تاریخی و بعد دوره اسلامی هستیم و از عصر آهن تا معاصر، به جز دوره هخامنشی در اینجا محوطه باستان شناسی داریم. حضرتی اضافه کرد: هم اکنون دو محوطه سگزآباد در بویین زهرا و خُله کوه در تاکستان در حال کاوش است که دومی، هفته گذشته به عنوان سایت موزه مورد بهره‌برداری قرار گرفت. این پژوهشگر حوزه قزوین در ادامه با بیان اینکه، به دنبال شکل گرفتن توده‌باغ‌ها، قزوین وسعت پیدا کرد و چند دوره توسعه‌ای را از سر گذراند؛ عنوان کرد: در دوره اسلامی، حول شهر ساسانی، از سال 90 تا 192 هجری که هارون‌الرشید به قزوین آمد، شهرک‌هایی ساخته شد و بعد حصار بزرگی دور شهر ایجاد شد چنانکه 500 سال بعد، زکریای قزوینی نوشت که قزوین عجیب ترین شهر جهان است؛ چون شهری است که در آغوش شهر دیگر آرمیده است. به گفته حضرتی اما قزوین هنوز هم ساختار کهنِ ساسانی خود را دارد و به قول زکریای قزوینی یک مدینه‌العظمی است. قزوین شهری است که هیچ‌گاه ساختارهای شهری به باغستان‌ها پیشروی نکردند و برای افزایش و توسعه حدی قائل شدند. به به بیان دیگر، مردم به احترام باغ‌ها، در جاسازی و فشردگی و ازدحام و انبوهی را تجربه کردند؛ ولی به باغستان‌ها تجاوز نکردند. او یادآور شد: در دوره سلجوقی نیز شهر نوسازی شد؛ اما باغ‌ها دست نخوردند. حتی ناصرخسرو درباره باغستان‌های قزوین می نویسد: «نهم محرم به قزوین رسیدم. باغستان بسیار داشت بی‌دیوار و خار». مدیرکل میراث فرهنگی استان قزوین ابراز داشت: این کهن الگو، از یک الگوی باستان تبعیت می‌کند. در دوره صفویه باغ و شهر نیز عناصری مهم بودند و بعد، آب‌انبار هم اضافه می‌شود چنانکه مرحوم پرویز ورجاوند اشاره می‌کند که قزوین؛ شهر آب انبارها است. حضرتی تاکید کرد: آب انبارها اما صرفا جنبه کاربری و کاربردی ندارند و دارای آرایه‌های معماری فوق‌العاده هستند و هیچ‌کدام مثل هم نیست. این نشان از هوش و خلاقیت و نبوغ ایرانی در طراحی آب انبارها دارد که سنجیده و هوشمندانه به کار رفته است. او با بیان اینکه، قزوین صدها کاریز داشته و این کاریزها کار آبرسانی در این شهر را به انجام می‌رسانده، اذعان کرد: سال 1342 قزوین حدود 700 رشته قنات داشت که حالا به حدود 70 رشته قنات کاهش یافته است. زیرا حفر چاه‌های عمیق، سبب خشک شدن قنات‌ها و پایین رفتن سفره‌های آب زیرزمینی شده است و اکنون از این کاریزها به عنوان راهروهایی برای گردش در تاریخ استفاده می‌شود. این مسئول فرهنگی در ادامه به مختصات اجتماعی مردم قزوین پرداخت و گفت: رواداری اجتماعی در قزوین اهمیت بسیار دارد. از گذشته تا امروز، قزوین مرکز اقوام و اقلیت‌ها و ادیان بوده است. همچنین خاندان‌های مختلفی ازجمله مجابی، بهشتی شیرازی، یزدی، اردکانی، نائینی و زواره‌ای در قزوین زیست کرده‌اند. هیچ جای ایران نیست که در قزوین زندگی نکرده باشد. قزوین مکتب خوشنویسی و مکتب معماری و مکتب موسیقی دارد. حضرتی در فراز پایانی سخنان خود، تاکید کرد: قزوین موزه‌ای به وسعت ایران است و امروز می‌تواند گردشگاهی برای همه فصول باشد. قزوین مملو از خانه‌ها، کلیساها، آب انبارها، مساجد، مدارس، تکایا، بازارها و سراها است. قزوین به لحاظ مردم شناسی و طبیعی نیز محمل بی‌نظیری است و حتی تنوع غذایی از آش‌ها، پلوها، خورش‌ها و چاشنی‌ها دارد و این همه، بهترین فرصت را برای بازدید از این شهر فراهم کرده است.

سه شنبه 13 شهريور 1397
03:59:27
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT