معماری گذشته، هویت و شناسنامه ماست


محمدرضا مقدم
مقدمه تاریخ و فرهنگ کهن ایرانی باعث شده است تا هر یک از رشته‌های هنری در این سرزمین، وامدار این پیشینه غنی باشند. معماری ایرانی از گذشته تا به امروز گرچه تفاوت‌های بسیاری داشته؛ اما هر زمان که حافظ اصالت‌های خود بوده، در حافظه بلند هنر کشورمان ثبت شده است. روزگاری بنای عظیم تخت جمشید حیرت جهانیان را برانگیخت و در دوره‌های دیگر بناهایی چون گنبد سلطانیه، ارگ بم، برج‌های خرقان و مسجد اصفهان و... آیینه تمام نمای معماری این سرزمین شدند تا تاریخ هنر معماری ایرانی سترگ‌تر از گذشته بنماید. بناهای عظیم گرچه به اهتمام زمامداران ساخته می‌شد؛ اما اگر دستان زحمت‌کش هنرمندان خوش ذوق، اراده سلاطین و حاکمان وقت را جامه عمل نمی‌پوشاند؛ هنر معماری ایرانی امروز فروغ چندانی نداشت. محمد یزبری از جمله استادکاران معماری سنتی ایران و آیینه‌کاران مطرح قزوینی است که هنر معماری در خانواده آنان مورثی بوده، تا به او رسیده است. استاد حسین یزبری پدر وی مفتخر به دریافت نشان ملی از رییس‌جمهور می‌باشد و همچنین نام استاد حسین و محمد یزبری در کتاب چهره‌های نام آشنای هنر ایران به ثبت رسیده است. آنچه در ادامه می‌آید حاصل گپ و گفت با این هنرمند خوش‌اخلاق است که از نظر خوانندگان فرهیخته «ولایت» می‌گذرد.  متولد چه سالی هستید و از چه زمانی با هنر آینه کاری آشنا شدید؟ من محمد یزبری، فرزند استاد حسین یزبری در سال 1356 در محله آخوند قزوین به دنیا آمدم. از همان کودکی و در دورانی که محصل بودم؛ تعطیلات سه ماهه تابستان را به همراه پدرم سر کار می‌رفتم. پدر خیلی با کار کردن من موافق نبود و اصرار داشت که درس بخوانم؛ ولی به علت علاقه‌ای که داشتم؛ درس را رها کردم و به سراغ آیینه کاری رفتم.  آیینه کاری را نزد چه کسی آموختید؟ مدتی نزد عموی خودم برش آینه را آموختم و به قولی دست به الماس را یاد گرفتم. بعد از مدتی که دستم راه افتاد؛ پیش پدرم رفتم که آن زمان در حرم امامزاده باراجین مشغول آینه کاری بود و تا سال 1374 به همراه پدرم به هنر آینه کاری مشغول بودم و بعد از آن به آجرکاری در معماری سنتی رو آوردم.  آیا می‌شود گفت که امروزه آینه کاری از رونق افتاده است؟ آینه کاری جزو تزیینات داخلی ساختمان به حساب می‌آید. در زمان گذشته خانه‌ها به صورت شخصی ساخته می‌شد و در اکثر خانه‌های اعیانی قسمتی از اتاق را به آینه کاری اختصاص می‌دادند.‌ امروزه با تبدیل شدن خانه‌ها به آپارتمان، آینه‌کاری هم به نسبت گذشته خیلی کمتر شده است. در واقع باید گفت با از بین رفتن خانه‌های قدیمی قسمت بزرگی از فرهنگ و هویت ما نیز از بین رفت.  چه مراتبی باید طی شود تا یک شخص تبدیل به استاد کار شود؟ ‌علاقه بزرگترین نقش را در آموختن این هنر دارد. آینه‌کاری یک کار ظریف است و نمی‌شود با عجله به سراغ آن رفت. مهم‌ترین اصل در آموختن آینه‌کاری صبر و حوصله است و باید نزد یک استاد کار ماهر این هنر را آموخت. آشنایی با هندسه در آینه‌کاری خیلی اهمیت دارد. یک طرح با کنار هم قرار گرفتن اشکالی مانند: مربع، دایره، مستطیل و... کامل می‌شود و به همین دلیل هندسه در معماری ایرانی و تزیینات وابسته آن نقش بسزایی دارد. یک استاد کار باید پرتی آینه را به حداقل برساند تا هزینه کار بالا نرود. چند سالی است که این اصطلاح به اشتباه رواج پیدا کرده و بعضی‌ها می‌گویند من فقط نصابم. در صورتی که این یک ضعف به حساب می‌آید، یک آینه کار باید هم برش را بلد باشد و هم نصب آینه را. هر دوی اینها در کنار هم معنی پیدا می‌کنند.  برای فراگیری این رشته چند سال زمان لازم است‌؟ مانند هر رشته دیگری باید زمانی را صرف آموزش کرد. هنر معماری و مرمت این طور نیست که کسی بگوید من 10 یا 15 ساله تجربه کاری دارم و دیگر استاد کار شده‌ام. پدر من با 60 سال سابقه کاری هنوز می‌گوید من چیزی بلد نیستم. معماری سنتی یک علم است. باید تا انتها این مسیر را سپری کرد که البته انتهای آن هم به آخر عمر انسان متصل می‌شود.  آینه کاری از چه مرحله‌ای شروع می‌شود؟ اول باید یک گرته (نقشه) داشته باشی. از روی گرته ابعادی را که لازم داری، برش می دهی. استاد کار قبل از چسباندن قطعات به دیوار، طرح را به صورت کلی در ذهنش مجسم می‌کند. برای شروع باید از طرح‌هایی شامل مربع برجسته، مستطیل برجسته و... استفاده کنیم. این طرح‌ها طبق اصول گره چینی ترسیم می‌شوند که شامل گره تند، گره کند و امل گره می‌باشد. در قدیم اکثر از مربع و لوزی برجسته، ستاره 5‌، 6 ، و 8 پر استفاده می‌شد. همچنین باید یادآوری کنم در برش آینه باید خیلی دقت کرد چون حتی یک اشتباهات کوچک در برش باعث می شود که قطعات به خوبی بر روی هم چفت نشوند.  برای آیینه کاری به چه ابزاری نیاز است؟ الماس تک نیش، دم پهن یا انبردست، قلم مو برای چسب اندود کردن،ا ینها جزو ابزار اصلی کار هستند و در کنار آن ابزار دیگری که برای ترسیم نقشه‌های هندسی به کار می‌رود؛ مانند: قلم و کاغذ و خط کش و...  برش آینه در قزوین با مناطق دیگر متفاوت است؟ بنده طبق آموزشی که از پدرم دیده‌ام به این صورت می‌باشد که در قزوین آینه را به صورت یک جا سرهم نمی‌کنند. یک جام آینه تقریبا 70 در 60 سانتی‌متر است که بعد از طراحی نقشه باید به قطعات مختلف و کوچک تبدیل شود و هر قطعه را جداگانه به دیوار چسباند؛ ولی در مناطق دیگر طرح را به صورت کلی روی همان جام آینه ترسیم می‌کنند و با الماس برش‌های سطحی روی آن ایجاد می‌کنند و بعد آینه را روی محل چسب اندود شده نصب می‌کنند و در آخر ضربه‌هایی را به صورت آهسته به آن می‌زنند تا برش‌های سطحی از هم جدا شود. این روش با سرعت بیشتری انجام می‌شود؛ ولی به اصطلاح خودش را زود لا می‌کند (ول می‌کند) و دوام خوبی ندارد. در شیوه قدیمی یا همان شیوه رایج در قزوین، با گذشت زمان نهایت یک تکه آینه جدا می‌شود و می‌افتد؛ اما در این شیوه ممکن است کل کار آسیب ببیند. در ضمن شیوه هنری رایج در قزوین ارزش هنری بالاتری دارد.  آیا می‌توان حرم امامزاده سلطان سید محمد را ممتاز‌ترین بنای آیینه کاری شده در قزوین دانست؟ خدا رحمت کند استاد احمد درود گران را که اتفاقا در همین مجموعه حرم امامزاده دفن شده‌اند. ایشان حرم و صحن حرم و بالای زری حرم را، هم گچ‌کاری و هم نقاشی و هم آینه‌کاری کرده‌اند که از ممتاز‌ترین نمونه‌های هنر آینه‌کاری در قزوین به شمار می‌رود.  همان‌طور که گفتید بعد از مدتی به سراغ آجر کاری سنتی رفتید. آیا دلیل خاصی داشت؟ پدرم دوستی داشت به نام استاد محمود کبیری که روزی به من گفت مشغول چه کاری هستی؟ گفتم آینه کاری، گفت آینه‌کاری را کنار بگذار برو به دنبال آجر کاری. آینه کاری یک چشمه کار است؛ ولی آجرکاری صد چشمه کار. برو از پدرت آجر کاری یاد بگیر؛ پدرت تجربه و علم خوبی در آجر کاری دارد. من هم به توصیه استاد محمود از سال 74 رفتم سراغ آجرکاری؛ البته در کنار آن آینه کاری را هم انجام می‌دادم.  در داخل و خارج استان در چه بناهایی کار کرده‌اید؟ به همراه پدرم در مسجد شیشه گر، امامزاده حلیمه خاتون، سلطان سید محمد، مسجدطاق بهلول، مسجد راه چمان، حسینیه امینی‌ها‌، امامزاده آمنه خاتون، امامزاده بی‌بی شهربانو، امامزاده زبیده خاتون، مدرسه علمیه التفاتیه، امامزاده اباذر، مسجد ـ مدرسه سردار و صالحیه و... کار کرده‌ام و در خارج استان هم در چندین دوره در بقعه دوطفلان مسلم در عراق، مسجد امام حسین‌(ع) شهر اراک، حسینیه لشکر 10 نیروی مخصوص تهران و...  کار شما دارای چه مشکلاتی است؟ نسبت به گذشته راحت تر شده است. طبق تعریف پدرم آن موقع از چوب بست استفاده می‌شد و باید تیرهای چوبی درست می‌کردند و آن را حمل می‌کردند. امروز از داربست استفاده می‌شود که راحت تر است. یک سری سختی های کار هم وجود دارد که مختص شغل ما است. روزی 8 ساعت سرپا ایستادن عوارضی چون گردن درد، پا و کمر درد را به همراه دارد.  آجرکاری امروز پیرو سبک گذشته است یا تغییر کرده است؟ تقریبا از 30 سال گذشته تغییراتی در نوع آجرکاری سقف به وجود آمد؛ در واقع باید گفت شیوه جدیدی مرسوم شد که شروع آن هم از مسجد شیشه‌گر بود که توسط پدر بنده و پسر عموهایش ساخته شد. سقف بناهایی مانند: حسینیه امام زاده علی، امامزاده اسماعیل و مسجد امام حسن‌(ع) و... همگی به همین شیوه یعنی تیرگم (آهن گم) و خنچه پوش ساخته شده‌اند. در این شیوه از آجرهای سفالی که وزن سبکی دارند؛ استفاده می‌شود و کاربردی همانند سقف‌های کاذب دارد.  کدام مسجد از لحاظ آجر کاری زیباتر است؟ یک استاد کار بین هیچ کدام از کارهایش فرقی نمی‌گذارد و آنها را مانند فرزندانش می‌داند به همین دلیل تمام سعی خودش را می‌کند که کار را به بهترین شکل ممکن به پایان برساند.  در بین بناهای قدیمی چه طور؟ مسجد و مدرسه صالحیه و همچنین مسجد جامع که بی‌نظیر است.  از دوره‌های آموزشی که برگزار کرده‌اید؛ بگویید. چندین دوره با جهاد دانشگاهی قزوین همکاری داشتم. چند دوره کارگاه آموزشی در دانشگاه بین‌المللی برگزار کردم. یک دوره آموزش آینه‌کاری هم به همت انجمن دوستداران یادمان‌ها که از تشکل‌های فعال در حوزه میراث فرهنگی در قزوین است؛ برگزار کردیم. این دوره با تلاش خانم حاجی ملکی برگزار شد که زحمات زیادی هم برای برگزاری این کارگاه کشیدند. نکته حائز اهمیت در این دوره حضور هنرجویان با استعدادی بود که همگی خیلی توانا در این دوره حاضر شدند و در پایان دوره توانستند از سازمان میراث فرهنگی گواهی مهارت دریافت کنند. اخیرا هم از میراث فرهنگی آبیک برای آموزش تماس گرفتند و حتی پرسیدند شما واقعا تمام چیزی را که می‌دانید آموزش می‌دهید؟ که در جواب گفتم من نه تنها از آموزش هیچ ترسی ندارم؛ بلکه هدفم حفظ و اشاعه این هنر می‌باشد.  ساخت یک بنا به شیوه معماری سنتی دشوارتر است یا مرمت یک بنای تاریخی؟ مرمت بنا به مراتب دشوار تر است؛ البته اگر به صورت صحیح انجام شود. مرمت زمانی ارزش دارد که آسیبی به اصل بنا وارد نشود. سختی کار به این دلیل است که استاد کار ضمن مرمت بنا باید از تخریب و رسیدن آسیب به بنا جلوگیری کند و اصل مهم دیگر که نباید فراموش شود؛ این است که یک بنای تاریخی به طور مداوم احتیاج به مرمت و نگهداری دارد. به قولی رفیق پیدا کردن کاری ندارد؛ ولی نگهداشتن رفیق کار خیلی سختی است. رفیق اگر قدیمی باشد؛ ارزش بالایی دارد. یک بنای تاریخی هم به همین صورت است؛ نگهداشتن و حفظ کردنش کار مهم و با ارزشی است. یک استاد کار ماهر و دلسوز هیچ وقت حاضر نمی‌شود قسمتی از یک بنای تاریخی را خراب کند تا بخش دیگری را بسازد. گذشته ما هویت ماست و آثار تاریخی ما مایه افتخار ایرانیان است.  در روزگاری که عموما به معماری غربی روی آورده‌اند؛ بازار کار برای شما چه طور است؟ شکر خدا خوب است. هیچ دهانی بدون روزی نمی‌ماند. ما یاد گرفته‌ایم که همیشه روزی را از خدا بخواهیم؛ نه از بنده خدا و به همین دلیل همیشه شکرگزار هستیم و روزی هم می‌رسد.  نام چند تن از استاد‌کاران سنتی قزوین را ذکر کنید تا یادی هم از آنها شده باشد. مرحوم تقی عباسیان، مرحوم استاد اسماعیل آمعصومی (معمارنیا)، مرحوم حاج اسماعیل عظیمیان، حاج قاسم ماخانی که از استادکاران خیلی ماهر است و ان شاا.. همیشه سلامت باشد. استاد ابوالفضل و استاد عبدا.. یزبری، استاد حسین طاهرخانی و استاد ابوالفضل شهردوست.  و حرف آخرتان... فرزند هنر باش نه فرزند پدر فرزند هنر زنده کند نام پدر

چهارشنبه 10 مرداد 1397
04:21:01
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT