کاهش کشت محصولات آب‌بر، راه عملی برای مقابله با کم‌آبی


ـ 1370 هکتار کاشت هندوانه و خربزه در مزارع کشاورزی استان کاهش می‌یابد
پروین شهسواری ـ پدیده خشکسالی به دلیل موقعیت جغرافیایی ایران و قرار گرفتن در کمربند خشک کره زمین امری مربوط به دیروز و امروز نیست؛ اما با وجود تعدد نیازها و رشد سریع جمعیت، این پدیده روز به روز در حال افزایش است. طبق بررسی‌های به عمل آمده به دلیل کاهش ذخایر آبی کشور، ایران در آستانه‌ی بحران آب بسر می‌برد و در سال‌های آینده تامین آب به یکی از بزرگترین چالش‌های کشور تبدیل می‌شود؛ این بررسی‌ها نشان می‌دهد که ایران در زمینه‌ی متوسط بارش باران از میانگین جهانی بسیار فاصله دارد. براساس تعریف بانک جهانی، کشوری که سالیانه کمتر از هزار مترمکعب آب قابل شرب برای هر یک از شهروندانش داشته باشد؛ با کمبود آب مواجه است؛ بر مبنای این تعریف، ایران تنها کشوری نیست که با بحران آب و کم‌آبی مواجه باشد. از سوی دیگر ناسا در گزارش‌های متعددی هشدار داده که جهان زمینیان به سمت کمبود آب پیش‌ رفته و دریاچه‌های بزرگ جهان در حال ناپدید شدن هستند؛ سال‌هاست مقامات دولتی، کارشناسان و شهروندان مسئول در مورد ابعاد رو به گسترش کمبود آب در ایران هشدار می‌دهند. کاهش سطح آب و خشک شدن دریاچه‌ها، پایین رفتن بستر آب‌های زیرزمینی در بسیاری از نقاط کشور خشک شدن آب برخی رودخانه‌ها، کاهش سطح ذخیره آب تخلیه تعدادی از روستاها طی دهه‌های گذشته، خالی شدن چندین روستا در حاشیه دریاچه‌ هامون، گسترش کویر و بیابان، هر روز، سرزمین ما و ساکنان آن را به طرف یک فاجعه‌ ملی و زیست محیطی نزدیک می‌کند. این روزها در حالی مسئولان نسبت به کمبود و احتمال جیره‌بندی آب در ده‌ها شهر کشور هشدار می‌دهند و خواهان صرفه‌جویی شهروندان در مصرف آب شرب هستند که متاسفانه بخش کشاورزی همچنان بیش از 90 درصد آب استحصالی کشور را می‌بلعد. معضلی که به اعتقاد کارشناسان کشاورزی تنها با الگوی کشت و مدیریت مصرف آب و استفاده از سیستم‌های نوین آبیاری و کاهش سطح کشت محصولات آب‌بر قابل حل است.  مقام سوم ایران در تولید هندوانه براساس آمارهای سازمان فائو، ایران در تولید هندوانه و خیار مقام سوم جهان را دارد که به معنای کشت دو محصول آب‌بر در سرزمین خشک و نیمه خشک است. این نشان می‌دهد که رویه تولیدات کشاورزی در کشور ما به سمت تولید ارزان‌ترین و پرآب‌ترین محصولات حرکت کرده و البته این محصولات بیشترین سهم صادرات را نیز به خود اختصاص داده است. براساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس متوسط سالانه بارش در ایران 400 میلیارد مترمکعب است که بطور متوسط 270 میلیارد مترمکعب به دلیل تبخیر شدن تلف می‌شود؛ بنابراین از این منبع تجدیدپذیر آب، حدود 130 میلیارد مترمکعب باقی می‌ماند و از این میزان، 92 میلیارد مترمکعب به آب‌های سطحی می‌پیوندند و 38 میلیارد مترمکعب به آبخوان‌ها نفوذ می‌کند. از طرفی با اینکه متوسط سالانه آب شیرین قابل دسترسی برای هر ایرانی در سال 1335، 7 هزار مترمکعب بوده است؛ در سال 1380 این رقم به 1800 مترمکعب کاهش یافته و اگر براساس پیش‌بینی‌ها جمعیت کشور در سال 1400 به 100 میلیون نفر برسد سرانه آب قابل دسترس در این سال به 1300 مترمکعب می‌رسد. با توجه به کاهش بارش‌ها پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد رقم سرانه در سال 1410 به کمتر از هزار مترمکعب برسد. کارایی آب در کشورهای پیشرفته بیشتر از 3 کیلوگرم بر مترمکعب است؛ در حالی که راندمان مصرف آب در ایران به یک کیلوگرم بر مترمکعب نیز نمی‌رسد؛ بنابراین مدیریت مصرف آب بویژه در بخش کشاورزی اهمیت بالایی دارد و جلوگیری از کشت محصولات آب‌بر یکی از مواردی است که می‌تواند برای جلوگیری از هدررفت آب، مثمرثمر واقع شود. یکی از این محصولات هندوانه است که آب‌بری بالایی دارد و درآمد ریالی چندانی را نصیب کشور و کشاورزان نمی‌کند. به گفته‌ی کارشناسان برای تولید هر کیلوگرم هندوانه بیش از 500 لیتر آب مصرف می‌شود. کشاورز هندوانه را با صرف میزان قابل توجهی آب تولید می‌کند؛ اما این محصول را در بازارهای داخلی و خارجی ارزان می‌فروشد که ارزان‌فروشی محصولات آب از جمله هندوانه به معنای هدررفت آب است. یکی از محصولاتی که کاملا سنتی و بدون برنامه جامع کشت می‌شود؛ هندوانه است که با توجه به میزان آب‌بری بسیار بالا بحران آب و قیمت پایین منطقه‌ای این محصول هیچ توجیهی برای تولید و صادرات آن وجود ندارد؛ البته وزیر جهاد کشاورزی معتقد است که اگر این نوع محصولات با شیوه‌های پیشرفته آبیاری کشت شود؛ مقرون به صرفه است. برابر آمارهای گمرک، در سه ماهه‌ی نخست سال گذشته 170 هزار تن هندوانه به ارزش بیش از 43 میلیون و 300 هزار دلار به عراق، ترکیه، امارات، کویت و بحرین صادر شده است. به گفته‌ی کارشناسان حوزه آب و کشاورزی اگر آب مصرفی در تولید هندوانه، خربزه، سیب‌زمینی، گوجه‌فرنگی و دیگر محصولات مشابه را به صورت خام صادر کنیم؛ سود بیشتری عاید کشور خواهد شد. سال 95 نیز بیش از 833 هزار تن هندوانه صادر شد که برای آن حدود 208 میلیارد لیتر آب مصرف شده بود.  کسری 20 درصدی بارش‌ها در ر قزوین اما در استان قزوین نیز به لحاظ بارش در سال جاری به طور متوسط5/260 میلیمتر بارندگی داشته و این رقم در شهر قزوین با 5 میلیمتر کمتر حدود 9/256 میلیمتر بارندگی ثبت شده است که نسبت به سال گذشته 9 درصد کسری بارش و نسبت به میانگین بلندمدت 30 ساله 13درصد کمبود بارش ثبت شده است؛ البته به گفته‌ی بهروزی، کارشناس هواشناسی استان، این آمار در قزوین بیشتر از نقاط دیگر است و کمبود بارش ها نسبت به سال گذشته به 20 درصد رسیده است. این آمار و ارقام نشان می‌دهد سالیانه شاهد کاهش بارندگی‌ها و از طرفی گرم شدن هوا هستیم که بایستی در تولید محصولات کشاورزی با ارقام جدید و مقاوم به خشکی و کم‌آبی و از طرف دیگر کاهش تولید محصولات آب‌بر و کاهش سطح زیرکشت برخی محصولات زراعی و آبی تجدیدنظر کرد و سازمان جهاد کشاورزی در این راستا برنامه‌ریزی کند. به همین منظور به سراغ مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی استان رفتیم تا برنامه‌های این مدیریت در راستای مقابله با بحران کم‌آبی را جویا شویم.  محصولات سبزی و صیفی، بیشترین مصرف‌کننده آب فرزاد خوش‌اخلاق، در گفت‌وگو با «ولایت» به آمار و ارقام سطح زیر کشت محصولات زراعی استان اشاره کرده و می‌گوید: از میزان 259 هزار هکتار سطح زیر کشت محصولات زراعی استان حدود 148 هزار و 927 هکتار آبی و 109 هزار و 951 هکتار کشت دیم می‌باشد. وی می‌افزاید: 58 درصد سطح زیرکشت به محصولات آبی و 42 درصد از اراضی زراعی به کشت دیم اختصاص دارد و در مجموع 174 هزار هکتار کشت پاییز و 84 هزار و 325 هکتار کشت بهاره هستند. این مسئول در ادامه به درصد زیرکشت انواع محصولات زراعی در استان می‌پردازد و می‌گوید: 67 درصد غلات دیم، 6 درصد حبوبات، 3 درصد نباتات صنعتی، 4 درصد سبزی و صیفی‌، 2 درصد محصولات جالیزی و 18 درصد محصولات علوفه‌ای در سطح اراضی کشاورزی استان کشت می‌شوند. خوش‌اخلاق، محصولات سبزی و صیفی را بیشترین مصرف‌کننده آب در بخش زراعی می‌داند و می‌افزاید: بیشترین حجم مصرفی آب مربوط به محصولات سبزی و صیفی است که خوشبختانه با آبیاری تیپ شاهد راندمان 95 درصدی و صرفه‌جویی در مصرف آب هستیم. به گفته‌ی وی، محصولات نباتات صنعتی و علوفه‌ای مانند یونجه و چغندرقند در رده‌بندی بعدی مصرف بیشترین حجم آب قرار دارند. مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی استان در بخش دیگری از سخنانش به شاخص سرانه منابع تجدیدپذیر اشاره کرده و می‌گوید: از سال 1344 برای هر فرد این شاخص 5500 مترمکعب بود و در سال 1385 این رقم به 1860 مترمکعب کاهش یافت؛ پیش‌بینی می‌شود در سال 1404 این رقم به کمتر از 1300 مترمکعب برای هر فرد برسد.  در حال حرکت به سمت خشکسالی هستیم خوش‌اخلاق ادامه می‌دهد: 70 درصد بارندگی‌های کشور نیز در 20 درصد سطح اراضی کشور صورت می‌گیرد و چالش عمده هم این است که 75 درصد بارندگی‌ها غیرآبیاری انجام می‌شود و در حقیقت 25 درصد بارندگی‌ها برای کشاورزی و آبیاری مفید و مثمرثمر است. وی خاطرنشان می‌کند: متوسط بارندگی استان از اول مهرماه سال 96 تا اوایل خردادماه امسال حدود 188 میلیمتر بوده که این رقم در سال گذشته تا این تاریخ 335 میلیمتر بارندگی بود که کاهش 44 درصدی را نشان می‌دهد. مدیر زراعت جهاد کشاورزی استان تصریح می‌کند: نسبت به آمار بلندمدت که 2/269 میلی‌متر بارندگی ثبت شده و حدود 30 درصد عقب هستیم و این نشان‌دهنده‌ی رفتن به سوی خشکسالی است. خوش‌اخلاق تاکید می‌کند: در بیش از 50 درصد استان خشکسالی شدید، حدود 44 درصد خشکسالی متوسط و 6 درصد نیز خشکسالی بسیار شدید داریم. وی در بخش دیگری از سخنانش به تعریف آب مجازی در سطح ملی اشاره می‌کند و می‌گوید: آب مجازی عبارت است از کل آب مصرف شده داخل کشور به صورت مستقیم و غیرمستقیم برای تولید کالا و خدمات و این موضوع در بحث واردات و صادرات محصولات کشاورزی اهمیت زیادی پیدا می‌کند آن جایی که چون ایران واردکننده ذرت است؛ به ازای تولید هر کیلو از این محصول در کشورهای دیگر 950 لیتر آب مصرف می‌شود؛ در حالی که در ایران 1400 لیتر آب مصرف می‌شود و به عبارتی دیگر واردات این محصول به صرفه خواهد بود.  کاهش سطح زیرکشت محصولات زراعی در استان این مسئول با اشاره به اینکه در حال حاضر براساس آب، محصول تولید می‌کنیم؛ می‌افزاید: بهترین راهکار در این راستا این است که سطح کشت محصولات زراعی آب کاهش یابد که در این خصوص در محصولات پاییزی یک هزار و 675 هکتار و در محصولات بهاره نیز 11 هزار و 963 هکتار کاهش سطح زیرکشت داشته‌ایم. به گفته‌ی خوش‌اخلاق به دنبال این هستیم که سطح زیرکشت محصولات دیم را افزایش دهیم و محصولاتی مانند نخود و عدس را با تغییر روش کشت جایگزین کنیم. وی به جزییات کاهش محصولات زراعی اشاره می‌کند و می‌گوید: گندم آبی از 48 هزار و 934 هکتار به 45 هزار هکتار، جو آبی از 25349 هکتار به 23577 هکتار، برنج از 3650 هکتار به 3500 هکتار گوجه‌فرنگی از 8932 هکتار به 5500 هکتار، خربزه از 2090 هکتار به 1400 هکتار، هندوانه از 1483 هکتار به 800 هکتار و یونجه نیز از 25100 هکتار به 24500 هکتار کاهش می‌یابد. مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی استان تاکید می‌کند: با وجود کاهش سطح زیرکشت با برنامه‌ریزی‌های انجام شده در حوزه‌های فنی زراعت میزان تولیدات پرآب‌بر در استان ثابت باقی خواهد ماند. خوش‌اخلاق همچنین ادامه می‌هد: کم‌شدن سطح زیر کشت محصولات زراعی مطابق با مطالعات و بررسی‌های کامل و سنجیدن جوانب مختلف در حوزه تولید عرضه و تقاضا و قیمت انجام می‌شود.  معضل و بحران خشکسالی تنها مختص کشور ما نیست و این بحران هم‌اکنون دامن‌گیر بسیاری از کشورها نیز شده است؛ اما مدیریت این بحران و مقابله با آن از جمله موضوعاتی است که لازم است مسئولان کشاورزی استان و در سطح کلان برنامه‌ریزی‌ها را در دستور کار قرار دهند و با اقداماتی از قبیل کاهش سطح زیرکشت محصولات آب‌بر، استفاده از سیستم‌های نوین آبیاری و استفاده از ارقام مقاوم به خشکی خود را با طبیعت موجود سازگار کرده و روش‌های کشت جدید را جایگزین روش‌های سنتی و قدیمی کنند اقدامات خوبی از سوی سازمان جهاد کشاورزی استان در این راستا آغاز شده؛ ولی به نظر می‌رسد آهنگ این اقدامات بایستی سرعت گیرد.

يكشنبه 13 خرداد 1397
04:59:23
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT