ایجاد کارگاه‌های واژه‌شناسی؛ ضرورتی برای حفظ گویش قزوینی


بی‌تردید ثبت واژه‌ها، اصطلاحات و سایر وجوه زبان شناختی یک گویش یا لهجه، نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ و ماندگار کردن آن دارد و بخشی از فرهنگ شفاهی و عامیانه که ثبت و مکتوب نشود؛ محکوم به نابودی است. در این میان، گویش قزوینی که گویشی آهنگین، کنایی و طنزآمیز است، روز به روز بیشتر در معرض فراموشی قرار می‌گیرد و ضرورت دارد که زبان‌شناسان این کهنه دیار، هر چه بیشتر به ثبت و ضبط واژه‌ها و عبارات این گویش در قالب کتاب و مقاله اقدام کنند. به همین سبب «علی صلح‌جو»، ویراستار و مترجم با سابقه قزوینی اقدام به تالیف کتابی با عنوان «فارسی قزوینی» کرده و در آن بسیاری از این واژگان و عبارت‌ها را ذکر کرده است. کتابی که به تازگی توسط انتشارات «بهار» در 88 صفحه و 1000 نسخه منتشر شده است.
چندی پیش جلسه بررسی این کتاب در نشست صاحب‌نظران در کتابسرای مینوی خرد قزوین برگزار شد.  همجواری گویش قزوینی با فارسی معیار واژه‌ها و اصطلاحات مشترکی میان لهجه‌ها و گویش‌های ایرانی به چشم می‌خورد و به نظرمی‌رسد لغات مشترک زیادی بین گویش قزوینی و گویش‌هایی مانند همدانی وجود دارد. در این نشست، مدیرکل میراث فرهنگی استان ضمن اشاره به کوشش‌هایی که برای ثبت واژه‌ها و وجوه معناشناختی گویش قزوینی در گذشته صورت گرفته از جمله مجموعه واژگانی که دکتر دبیرسیاقی به لغتنامه دهخدا ارائه کرد و دو کتاب «دوبلبل روی شاخه‌های پسته» اثر مجید بالدران و «فارسی قزوینی» نوشته منصورسامانی؛ خاطرنشان کرد: واقعیت این است که تخصیص واژگان و عبارات به یک منطقه کار بسیار دشواری است و نمی‌توان با قاطعیت گفت که فلان واژه قزوینی هست یا نیست؛ چرا که گویش فارسی قزوینی به فارسی معیار بسیار نزدیک است.  هر محله با یک لهجه منحصربه‌فرد محمدعلی حضرتی افزود: هر یک ازمحلات کهن شهر قزوین لهجه خاص خود را دارند در محله‌هایی مانند آخوند، پنبه ریسه، مغلواک، دباغان، حلاجان، راه ری، راه چمان؛ واژگان و تلفظ‌های متفاوتی توسط قزوینی‌های قدیم و کهنسال شنیده می‌شود که باید هر چه زودتر آنها را ثبت و ضبط کرد. این قزوین‌شناس و پژوهشگر قزوینی، تبارشناسی واژه‌ها را از خصوصیات مثبت کتاب فارسی قزوینی نوشته علی صلح‌جو برشمرد و یادآور شد: با قدری تسامح، می‌توانیم بیشتر واژگان موجود در این کتاب را متعلق به گویش قزوینی بدانیم؛ البته شمار واژگان و عباراتی که خاص گویش قزوینی هستند؛ بسیار محدودتر از کلمه‌هایی است که در کتاب مورد نظر گردآوری شده است. وی، در پایان سخنان کوتاه خود تصریح کرد: چندسال پیش از خانم «گیتی دیهیم» زبان‌شناس برجسته دعوت کردیم تا با شیوه‌ای علمی، کلمات قزوینی را ثبت و اطلس گویش‌ها و لهجه‌های استان قزوین را تهیه کند که متاسفانه پس از جمع‌آوری بخشی از واژه‌ها و تلفظ‌ها، این استاد بیما‌ر شد و تهیه این اثر نیمه کاره ماند.  دگردیسی معانی درگذر زمان در ادامه این نشست، یک کارشناس ارشد زبان و ادب فارسی با بیان اینکه محتوای کتاب مذکور بین سال‌های 1355 تا 1369 جمع‌آوری شده است، گفت: اگر این کتاب و پژوهش‌های مشابه دیگر در مورد گویش قزوینی زودتر به طبع می‌رسیدند؛ بعدها دچار دوباره کاری‌ها در این خصوص نمی‌شدیم و می‌توانستیم به طور اختصاصی اشعار یا مثل‌های مینودری را بررسی کنیم. «مجید بالدران» با ذکر اینکه مولف این کتاب سالیان سال دور از قزوین زندگی کرده است؛ افزود: همین مساله به یکی از محاسن کتاب منجر شده است؛ چرا که نویسنده در طی سالیانی که در قزوین نبوده، کلماتی و واژگانی قدیمی از گویش قزوینی را آورده که حاصل شنیده‌های او بوده‌اند و همین ویژگی سبب ایجاد نوعی اصالت در کتاب شده است. البته در چند دهه اخیر، معانی مجموعه‌‌ای از این کلمات تغییر کرده و بخشی از واژه‌ها نیز با معانی غلطی در این اثر آورده شده‌اند. وی، ثبت علمی و دقیق بسیاری از واژگان کتاب را تحسین‌برانگیز دانست و اضافه کرد: توضیحات فنی مناسبی در مقدمه این کتاب آمده و توضیحات آواشناسی و پس زمینه تاریخی بسیاری از کلمات به خوبی بیان شده است. همچنین در بخش صامت‌ها، مصوت‌ها و جدولی که برای آنها ارائه شده، آوانگاری دقیقی دیده می‌شود.  سایه روشن‌های یک واژه‌نامه این منتقد ادبی، تکیه بیش از حد نویسنده به مقاله 100 واژه دکتر «بهاء‌الدین خرمشاهی» (ادیب و حافظ پژوه قزوینی) را از ضعف‌های کتاب ارزیابی کرد و گفت: فراموش نکنیم که نظر دکتر خرمشاهی نسبت به لهجه قزوینی چندان مثبت نیست. [برای مثال می‌توان به نظرایشان در مصاحبه با ولایت، دوشنبه 20 فروردین 97 صفحه آخر اشاره کرد.] بالدران در ادامه با بیان اینکه در این کتاب 1044 واژه، عبارت و ضرب‌المثل قزوینی آورده شده است؛ عنوان کرد: تعداد کلمه‌ها و لغات مفرد به کار رفته در کتابی که با همین نام توسط «منصور خادم‌الشریعه سامانی» نوشته شده، به مراتب بیشتر از کتاب پیش‌روست. ضمن اینکه بعضی از لغت‌ها، واژگان و مثل‌های این کتاب متعلق به گویش قزوینی نیستند. وی، چگونگی کارکرد واژگان قزوینی را دارای تعاریف و قواعدی خاص دانست و خاطرنشان کرد: کلمات شناخته شده‌ای مانند «شاسن واسن، کوته ننگ‌، جان بود و...» در این کتاب نیامده است و به جای آنها واژه‌هایی مانند «شلم شوروا، چاشته بند و عنبر نسارا» آورده شده که در واقع به زبان فارسی معیار تعلق دارند و نمی‌توان آنها را در ردیف واژگان اصیل قزوینی محسوب کرد. این شاعر قزوینی با تاکید بر نقش مهم باغستان سنتی قزوین در شکل‌گیری تمدن و فرهنگ مردمان مینوشهری، ادامه داد: باغبانی و باغداری شغل آبا و اجدادی بسیاری از پدران ما بوده و چون با زندگی روزمره قزوینی‌ها در ارتباط بوده، هزاران واژه و اصطلاح را وارد گویش قزوینی کرده که متاسفانه نقش این واژه‌ها در کتاب موردنظر بسیار کمرنگ است.  تدوین نسخه مادر گویش قزوینی بالدران با اشاره به تنوع و تعدد منابع مکتوبی که در زمینه گویش قزوینی تالیف و چاپ شده‌اند؛ تصریح کرد: به طور نمونه در جلد دوم کتاب «سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین» نوشته پرویز ورجاوند 700 تا 800 واژه قزوینی ذکر یا در کتاب «فرهنگ و سنت عامیانه کهن زادگاهم قزوین» نزدیک به 1000 کلمه از گویش قزوینی آورده شده که لازم است این کتاب‌ها را با هم تطبیق داده و به یک نسخه مادر و واحد از گویش قزوینی برسیم. وی تاکید کرد: پیشنهاد می‌کنم یک کارگروهی تخصصی تشکیل دهیم و واژگانی که در تمام این کتاب‌ها، تلفظ و معنای یکسانی دارند؛ به عنوان واژه‌های پذیرفته شده و درجه اول ثبت کنیم. در ضمن واژه‌هایی که تلفظ یکسان و معانی متفاوت دارند را به عنوان واژه‌های درجه 2 دسته‌بندی کنیم.  اهمیت قدمت در لهجه‌شناسی نویسنده و مولف کتاب «فارسی قزوینی» نیز در این نشست با یادآوری سابقه فعالیت خود در زمینه ترجمه و ویراستاری، گفت: در طول سال‌هایی که از قزوین دور بودم و در تهران زندگی می‌کردم؛ ارتباطم با این دیار را از طریق خاطرات و یادداشت‌هایی که در مورد قزوین می‌نوشتم؛ حفظ کردم و این کتاب هم حاصل گردآوری همین یادداشت‌هاست. «علی صلح‌جو» به ظرافت و سختی کار در حیطه لهجه‌شناسی اشاره و بیان کرد: نظریه‌ای به نام «دیگ جوشان» در مورد لهجه‌شناسی وجود دارد که مفهوم آن این است که لهجه‌های مردم یک کشور خیلی زود با هم ترکیب شده و به سرعت اصالت خود را از دست می‌دهند. به همین علت امروز افراد 40 ساله قزوینی نیز به گویش خود صحبت نمی‌کنند. وی با تاکید بر اینکه در مباحث لهجه‌شناسی قدمت حرف اول را می‌زند؛ اضافه کرد: اعتبار واژه‌ای که از گویش قزوینی، 40 سال پیش شنیده و ثبت شده، بیشتر از واژه‌ای است که 10 سال بعد از آن ثبت و ضبط شده است. ضمن اینکه واژه‌ها نیز مانند انسان‌ها مهاجرت می‌کنند و نمی‌توان گفت چون کلمه‌ای در گویش دیگر وجود دارد، متعلق به ما نیست. این ویراستار پر سابقه، لهجه‌شناسی را یک فرآیند و کار جمعی دانست و ادامه داد: هیچ فردی نمی‌تواند درباره واژه‌ها یا اصطلاحات گویش قزوینی نظری قطعی را صادر کند و این کار نیازمند یک پژوهشی گروهی و جامع است. بنابراین لازم است که با ایجاد کارگاه‌های واژه‌شناسی تطبیقی و تقابلی، نسبت به ثبت هر چه سریع‌تر واژگان این گویش اقدام کنیم.

يكشنبه 26 فروردين 1397
04:08:33
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT