قنات فضلعلی خان رادکان؛ منحصر به فرد ترین قنات جهان


گفت‌و‌گو: محمد‌رضا مقدم
قنات، فناوری ابداعی ایرانیان برای انتقال آب از اعماق زمین در بالا دست به سطح زمین در پایین دست در کانال‌های زیر زمینی است. ابداعی که توانست زندگی در مناطق فاقد آب روان کافی و کم باران را ممکن است و نیاز ایرانیان به آب را تامین نماید. در قزوین نیز که سرزمینی نیمه خشک و کم‌آب به شمار می‌رود؛ قنات نه تنها زندگی را ممکن ساخت و آبادی روستاها و مناطق مختلف را رقم زد؛ بلکه باغستان‌های بسیاری را شکل داد و اقتصاد مبتنی بر باغداری و کشاورزی را رونق بخشید. برای اطلاع از چگونگی تسلط ایرانیان بر ایجاد سازه‌های آبی چون قنات و بررسی وضعیت قنات 3 هزار ساله فضلعلی خان روستای رادگان شهرستان تاکستان، به عنوان قناتی با مهندس و معماری منحصر به فرد، با «شیما کبیری»، دانشجوی دکترای مهندسی منابع آب و پژوهشگر این حوزه که دارای بیش از 25 مقاله علمی و پژوهشی داخلی و بین‌المللی بوده و مترجم کتاب «اصول هیدرولوژی برف» است و هم اکنون به عنوان کارشناس تحقیقات شرکت آب منطقه‌ای استان قزوین مشغول به کار است به گفت‌و‌گو نشستیم. آنچه در پی می‌آید ماحصل این گپ و گفت است که به موضوعات مختلفی در این حوزه می‌پردازد.  ‌ برای آغاز، از سازه‌های آبی در استان بگویید و اینکه چه شد که قزوینی‌ها به استفاده از قنات رسیدند؟ ـ تسلط ایرانیان بر فنون مهندسی و ساخت سازه‌های آبی زبانزد جهانیان می‌باشد. قزوین نیز جدا از این تمدن تاریخی نیست و در سطح استان سازه‌های آبی تاریخی که میراث فنون مهندسی گذشتگان ما هست؛ یافت می‌شود که برخی از آنها شهرت جهانی داشته و بر غنای تاریخی این استان می‌افزایند. ساخت و وقف بیش از یکصد بنای ویژه و پرهزینه برای انباشت و ذخیره آب در شهری که از دیرباز به کم‌آبی شهره بوده افزون به هزاران واحد آب انبار خانگی نشان از همت بلند مردم نیکوکار قزوین دارد. از دیگر سازه‌‌های آبی تاریخی استان می‌توان به قنات‌ها، بندها و سدها، یخچال‌ها، پل‌ها، آسیاب‌ها و ... اشاره نمود. در خصوص سازه‌های آبی تاریخی استان قزوین آقای مهندس مهدیون رییس اداره آب شهرستان البرز مطالعات جامع و کاملی را انجام داده‌اند که امید است بتوان از تجربیات ایشان جهت شناخت و نگهداری هر چه بیشتر این سازه‌ها بهره لازم را برد.  اصولا قنات‌ها چه کاربردهایی دارند؟ ـ قنات یا کاریز، کانال و یا رشته کانال‌هایی است که از گذشته در زیر زمین جهت مدیریت آب‌های زیر‌زمینی و جریان یافتن آب در آنها می‌کندند. به کمک قنات‌ها می‌توان مقدار قابل توجهی از آب‌های زیرزمینی را جمع‌آوری کرد و به سطح زمین رساند که همانند چشمه‌های طبیعی، آب آن در تمام طول سال بدون هیچ کمکی از درون زمین به سطح آن جاری گردد و به مصارف شرب، کشاورزی و ... برسد. قنات توسط ایرانیان هزاران سال قبل ابداع گردیده و در سراسر سرزمین زیبای ایران بزرگ وجود دارد. قدمت بسیاری از قنات‌های ایران، از پنج یا شش هزار سال متجاوز است و عمری برابر با تاریخ کهن ایران دارد. با وجود این که چندین هزار سال از اختراع آن می‌گذرد هنوز هم این روش استفاده از آب در قسمت‌های مهمی از روستاها، مناطق مسکونی، کشاورزی و دامداری کشور معمول و متداول است و حتی یکی از ارکان اصلی کشت و زرع در نواحی خشک را تشکیل می‌دهد. ‌این اختراع که امروزه شهرت جهانی پیدا کرده، بعدها از ایران به بسیاری از کشور‌های جهان انتقال یافته و مورد استفاده مردم در دیگر نقاط دنیا قرار گرفته است.  ساختمان قنات و نحوه کارکرد آن به عنوان یک کانال آب زیر زمینی همیشه با سوالاتی همراه است. در این زمینه بگویید. ـ قنات تشکیل شده از یک دهانه یا هرنج که روباز است و یک مجرای تونل مانند زیرزمینی و چندین چاه عمودی، که مجرا یا کوره زیر‌زمینی را در فواصل مشخص با سطح زمین مرتبط می‌سازد. چاه‌ها که به آنها در موقع حفر، میله هم گفته می‌شود علاوه بر مجاری انتقال مواد حفاری شده به خارج، عمل تهویه کانال زیرزمینی را نیز انجام می‌دهند و راه ارتباطی برای لایروبی، تعمیر و بازدید از داخل قنات نیز به شمار می‌رود. آغاز قنات، همان دهانه قنات است که مظهر قنات نامیده می‌شود. مظهر قنات جایی است که آب از دل قنات بیرون می‌آید و ظاهر می‌شود و می‌تواند برای آبیاری و دیگر مصارف مورد استفاده قرار بگیرد. ‌قسمت انتهایی قنات، پیشکار قنات نامیده می‌شود که در آخرین قسمت آن مادر چاه قنات قرار گرفته است. قسمت‌هایی از قنات که با حفر آنها هنوز آب بیرون نمی‌آید خشکه کار ‌و قسمتی که آبدار است؛ قسمت آبده قنات نامیده می‌شود. قنات از مظهر آن، که همان سطح زمین و معمولاً خشک می‌باشد آغاز و به مناطق آبده مادر چاه ختم می‌شود. برای احداث قنات، مشخصات حوضه، آب زیر‌زمینی دائمی، بالاتر قرار گرفتن طبقات آبده از دهانه قنات و جهت جریان آب را تعیین کرده و بدین ترتیب نقب اصلی انتقال آب را عمود بر خطوط «پیزومتر» قرار می‌دهند. همچنین شیب زمین از شیب سطح آب‌های زیر‌زمینی و از شیب کف قنات باید بیشتر باشد.  استفاده از سیستم قنات دارای چه مزایایی است؟ ـ سیستم استخراج در قنات طوری است که آب بدون کمک و صرف هزینه فقط با استفاده از نیروی ثقل از زمین خارج می‌گردد. با توجه به چاه‌ها و قنات های موجود، آب قنات در مقابل آبی که از چاه استخراج می‌شود؛ ارزانتر تمام می‌شود. آب قنات دائمی است و در مواقع اضطراری کشت و احتیاج زراعت و در مواقع حساس ‌نیاز به آب قطع نمی‌شود. در مناطق خشک و کویری بهترین راه جهت استخراج آب و آبیاری می‌باشد. هزینه سوخت و انرژی در صورت استفاده از قنات کاهش می‌یابد. آن وقت این سیستم معایب و یا نقاط ضعفی هم دارد؟ ـ از معایب قنات می‌توان به این موارد اشاره کرد که در زمین‌های هموار و نواحی که آب زیرزمینی شیب کافی ندارد و نیز زمین‌های خیلی سست و ماسه‌ای امکان حفر قنات وجود ندارد. آب قنات به طور دائم جریان دارد و در فصولی که به آب احتیاج نیست و یا احتیاج به آن خیلی کم است امکان جلوگیری از جریان و یا کنترل آن وجود ندارد. از قنات در سفره‌های آب زیرزمینی کم عمق استفاده می‌شود و این منابع هم غنی نیست و دارای نوسان زیاد است؛ لذا قنات نسبت به تغییرات سطح آب زیر‌زمینی خیلی حساسیت دارد. قنات نسبت به چاه در مقابل سیل و زلزله و امثال این‌ها آسیب‌پذیر است و خرابی در قنات‌ها بعضی مواقع طوری است که احیای مجدد آنها، یا ممکن نمی‌باشد و یا از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست. امروزه به جای قنات از چاه‌های آب استفاده می‌کنند و باعث می‌شود آب‌های زیر‌زمینی بیش از اندازه برداشت و مصرف شود. متعاقب آن در حال حاضر با کمبود آب، فرو نشست زمین و افزایش مصرف برق و انرژی روبرو هستیم. ‌در آینده برای عدم استفاده از این دانش تاریخی ایرانی مشکلات زیاد‌تری خواهیم داشت؛ مشکلاتی که شاید بسیاری از آنها را نمی‌دانیم. ‌ قدمت ساخت قنات در قزوین به چه دوره‌ای می‌رسد و الان هم قنات فعال داریم؟ ـ یکی از مهمترین و کاربردی‌ترین منابع‌ تامین آب شرب و کشاورزی قزوین نیز از قدیم‌الایام قنات‌ها بوده‌اند. نخستین کاریز را در قزوین «حمزه بن الیع» که از جانب سلطان محمود سبکتکین به فرمانداری آنجا گمارده شده بود؛ احداث کرد. پس از آن تا اوایل قرن هفتم کاریزهای دیگر قزوین عبارت بودند از: طیفوریه، طرخانیه، مطابادیه، خمار تاشیه، وزارریه، سیدیه، خاتونیه و قنات صاحب حسن. امین احمد رازی در کتاب هفت اقلیم به کاریزی اشاره دارد به نام خیابان که در زمان شاه عباس در قزوین ایجاد شده است. حمداله مستوفی نیز در اواسط سده هشتم در تاریخ گزیده برای قزوین هشت قنات ذکر کرده است. که عبارتنداز: قنات حمزه بن الیع، طیفوری، رودباری، سیدی، خاتونی و خمارتاشی، صاحبی، ملکی. بررسی‌ها و مطالعات نشان می‌دهد که در مجموع حدود 712 رشته قنات در قزوین موجود بوده است که از آن تعداد حدود 200 رشته در حال حاضر آبدار می‌باشد. قدیمی‌ترین قنات‌ها را قنات سلطان‌‌آباد، فضلعلی خان رادکان، رودشکا، سگزآباد، آراسنج، آشته چین، طیفوری، خاتون و خمارتاش ذکر کرده‌اند.  با توجه به اینکه شما چندین بار از داخل قنات فضلعلی خان روستای رادکان بازدید داشته‌اید؛ این قنات چه ویژگی‌هایی دارد؟ ـ در خصوص قنات های قدیمی اطراف قزوین می‌توان به قنات فضلعلی خان روستای رادکان اشاره کرد. وجود قنات (کاریز) باستانی در روستای رادکان از توابع بخش خرمدشت دهستان رامند شمالی شهرستان تاکستان (کیلومتر 12 جاده تاکستان به همدان) نشانگر پیشینه تاریخی این منطقه می‌باشد. این قنات حدود 3000 سال قدمت دارد که البته در خصوص قدمت دقیق این قنات نیاز به بررسی‌های بیشتری وجود دارد. این قنات حدود 30 کیلومتر طول دارد که در فواصل 20 الی 30 متری دارای دریچه‌های ارتباطی با سطح زمین بوده و تا سال‌های اخیر بخشی از آب مورد نیاز کشاورزان منطقه را تامین می‌کرده است که متاسفانه دچار آسیب شده و نیاز به مرمت دارد. قنات فضلعلی‌خان به صورت سنتی ساخته شده است. در دیواره‌ها وسقف این قنات از خشت‌های ساروجی و در کف آن از سنگ‌های کوهی استفاده شده است که علاوه بر افزایش استحکام موجب جلوگیری از هدر رفت آب انتقالی وخنک ماندن آب گردیده است. طبق گفته‌های پروفسور بهنیا پدر علم قنات ایران، قنات رادکان تنها قنات با سازه دولایه در جهان است که با تکنولوژی هیدروفرش و معماری آجری ضربدری ساخته شده است که به نظر می‌رسد دلیل ضربدری چیدن آجرهای سقف افزایش سطح خیس شده و در نهایت نفوذپذیری بیشتر آب‌های زیر سطحی جهت وارد شده به کوره قنات می‌‌باشد. این قنات دارای سه تونل مجزا می‌باشد تونل اول به سمت روستا طراحی شده که ساکنان قدیم از آب آن جهت مصارف کشاورزی و همچنین برای پر کردن تیان خزانه استفاده می‌کردند. تونل دوم به سمت تپه باستانی دده یاقوت طراحی شده که از آب آن جهت سفالگری استفاده می‌شده است. تونل سوم به سمت تپه باستانی نظام آباد طراحی شده که از آب آن جهت به حرکت در آوردن شش درمان (شش آسیاب) استفاده می‌گردید. طبق اسناد قدیمی این قنات دارای صدو شصت حلقه چاه می‌باشد. شاخه اصلی این قنات از زیر رودخانه ظلمه (ابهررود) می‌گذرد و مبدا آن تقریبا نامشخص است و نیاز به بررسی بیشتری توسط میراث فرهنگی دارد؛ اما برخی اسناد گویای این مطلب هستند که مبدا قنات در روستای حیدریه می‌باشد. در گذشته آب این قنات به صورت زیبایی جاری بود؛ اما متاسفانه به دلیل برداشت غیراصولی از داخل رودخانه ابهررود به یکباره تونل اصلی ریزش کرد و آب بطور کامل قطع گردید و در حال حاضر به مسیر نامعلومی جاری شده است. طی بررسی‌‌های اخیر توسط آقای مظاهر رضایی کیا دهیار روستای رادکان، محل شکستگی کشف شده و قرار شده تا توسط اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان بررسی و مرمت صورت گیرد. تونل اول به نام قنات اشکانی معروف است و تونل دوم به نام قنات فضلعلی خان معروف است و تونل سوم نام مشخصی ندارد که البته در این خصوص اسناد معتبری یافت نشده و تنها بر اساس گفته‌های اهالی روستا به این نتایج رسیده‌ایم. این تونل‌ها بصورت مارپیچی ساخته شده‌اند که به نظر می‌رسد جهت شکستن فشار آب از این روش استفاده شده است. اصول مهندسی در این قنات به طور کامل رعایت شده ازجمله شیب شکستن فشار آب، نحوه چیدمان دیوارها و سقف، زیبایی نحوه چیدمان کف و غیره  چه اقداماتی برای احیا و نگهداری قنات می‌توان انجام داد؟ ـ یکی از مهم‌ترین کارهایی که می‌شود برای قنات روستای رادکان انجام داد؛ تخصیص بودجه جهت احیا و بازسازی این قنات می‌باشد که این امر تنها با حضور یک دستگاه اجرایی امکان‌پذیر نیست. این موضوع مشارکت کلیه دستگاه‌های اجرایی استان قزوین ازجمله استانداری، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، شرکت آب منطقه‌ای، سازمان جهاد کشاورزی و سایر دستگاه‌های مرتبط و همچنین در بحث علمی مشارکت کلیه دانشگاه‌های بومی استان و موسسات تحقیقاتی مرتبط با علوم آب و متخصصین علم قنات از سراسر کشور را می‌طلبد. البته در این خصوص بعضی ارگان‌ها ازجمله اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری و شرکت آب منطقه‌ای قزوین اقدامات موثری را انجام داده‌اند که جای کار بیشتری وجود دارد. باید تاکید کنم که این مشارکت بدون حضور اهالی مطلع و دلسوز روستای رادکان که تاکنون هم زحمات زیادی را جهت شناسایی و کاوش قنات فضلعلی خان انجام داده‌اند؛ میسر نیست. در این راستا تشکیل تیم تخصصی که در آن نمایندگان کلیه دستگاه‌های اجرایی استان، دانشگاه‌های استان، متخصصین علم قنات در سراسر کشور و اهالی مطلع روستای رادکان حضور داشته باشند؛ هم ضروری است. در این تیم تخصصی می‌توان در رابطه با خصوصیات مهندسی، نوع معماری و شناخت هرچه بیشتر قنات بحث و تبادل‌نظر نمود و برای مهیا نمودن قنات جهت بازدید علاقه‌مندان و گردشگران داخلی و خارجی اقدامات لازم و موثری را انجام داد. همچنین جهت معرفی و شناسایی این قنات می‌توان در حین کاوش و بررسی قنات نشست‌ها، همایش‌‌ها و کارگاه‌های تخصصی در خصوص قنات فضلعلی‌خان در سطح استان و کشور برگزار نمود.  برای معرفی قنات فضلعلی‌خان رادکان کار جدی شده است؟ ـ تا حالا اقدامات خوبی برای معرفی قنات فضلعلی‌خان انجام شده که قسمت اعظم آن با حمایت‌های آقای حضرتی‌ها مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان بوده است. پیشنهاد من این است در گفت‌وگوهای بعدی حتما از حضور متخصصین میراث فرهنگی و گردشگری استان نیز در این رابطه بهره بگیرد. در سال‌های گذشته اقداماتی هرچند کوچک به منظور معرفی قنات روستای رادکان توسط شرکت آب منطقه‌ای قزوین هم انجام شده که مهم‌ترین آن، تدوین کتاب سازه‌های آبی تاریخی استان قزوین با حمایت مهندس پویا مدیرعامل و رییس هیات مدیره شرکت آب منطقه‌ای قزوین و همت مهندس مهدیون رییس اداره آب شهرستان البرز بوده که در واقع آغاز شناخت و بررسی قنات فضلعلی خان به همت ایشان است که در شرکت آب منطقه‌ای قزوین شکل گرفت. همچنین مقاله‌ای در خصوص سازه‌های آبی تاریخی در کنفرانس علمی آب سرچشمه زندگی که با حمایت شرکت آب منطقه‌ای قزوین در دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره) و با حضور اساتیدی از کشورهای آلمان، مصر، ارمنستان و ... توسط مهندس مهدیون ارائه شد. در کنار برگزاری کنفرانس علمی آب سرچشمه زندگی توسط آب منطقه‌ای قزوین، اساتید و شرکت‌کنندگان در کنفرانس، از قنات تاریخی فضلعلی خان هم بازدید کردند که بسیار مورد توجه آنها قرار گرفت. همچنین گروهی از اساتید و دانشجویان دانشگاه اوستفالیا آلمان با همکاری آب منطقه‌ای قزوین از سازه‌های آبی تاریخی و مدرن استان دیدن نمودند که یکی از این سازه‌های تاریخی قنات فضلعلی خان بود که اساتید و دانشجویان با صحبت‌هایی که با اهالی روستا و متخصصین انجام دادند اطلاعات قابل توجهی در خصوص مشخصات و سابقه قنات در ایران، پارامترهای هیدرولیکی و نحوه کارکرد و نوع معماری آن در این قنات به خصوص، بدست آوردند. علاوه بر این‌ها، به همت معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بویین‌زهرا کارگاه قنات داری و قنات‌شناسی در این دانشگاه و با حضور پروفسور بهنیا پدر علم قنات ایران برگزار شد که به پیشنهاد شرکت آب منطقه‌‌ای قزوین روز دوم کارگاه، بازدیدی از قنات فضلعلی خان با حضور اساتید، دانشجویان و متخصصین شرکت آب منطقه‌ای صورت گرفت که در این بازدید پروفسور بهنیا ضمن اینکه از دیدن این قنات شگفت زده شده بودند تاکید کردند که معماری این قنات در دنیا منحصر به فرد می‌باشد و جا دارد به منظور کاوش و شناساندن این قنات به جهانیان اقدام لازم و موثری صورت گیرد. همچنین شهریور ماه امسال من در یک دوره علمی در دانشگاه Ruhr بوخوم آلمان پذیرفته شدم که موضوع این دوره آب‌های زیرزمینی و انرژی بود. با توجه به موضوع این دوره، پاورپوینتی در خصوص قنات و ماهیت آن، نحوه ساخت و معماری قنات، خصوصیات هیدرولیکی، مهندسی و مزایای قنات ارائه کردم و در این دوره علمی ویدئوهای جالب و کاملی نیز با موضوع قنات برای حاضرین نمایش داده شد. با توجه به اینکه در این دوره دانشجویان و شاغلین علوم مرتبط با آب از کشور های مختلف جهان حضور داشتند؛ موارد ارائه شده بسیار مورد توجه و علاقه حاضرین قرار گرفت به طوری که بعد از جلسات دائم در خصوص قنات سوالات مختلفی مطرح و علاقه‌مندی خود را جهت سفر به ایران و بازدید از این سازه مهندسی شگفت انگیز اعلام کردند. در همین دوره توضیحاتی نیز در خصوص قنات فضلعلی خان روستای رادکان و معماری خاص آن مطالبی ارائه گردید. همچنین مطالب نسبتا کاملی در خصوص قنات فضلعلی خان روستای رادکان، در اختیار خبرنامه شماره 107 کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران قرار داده شد و این مطالب در بخش معرفی سازه‌های تاریخی این خبرنامه چاپ و منتشر شد.  و حرف آخرتان.... این سال‌ها مساله بحران آب خیلی مطرح می‌شود و طبیعی است که استفاده بهینه از منابع آب اهمیت زیادی دارد. معتقدم با توجه به اینکه، قسمت اعظم برداشت و مصرف آب در استان قزوین از منابع آب زیرزمینی است؛ نیاز روزافزون به بحث باز سازی و احیا قنات در سطح استان ضروری به نظر می‌رسد. امیدوارم در آینده نه چندان دور قنات فضلعلی خان روستای رادکان که از نظر من یکی از زیباترین قنات‌های کشور است، احیا شود و همچنین بتوان این سازه تاریخی و مهندسی را به مرکز گرشگری منطقه نیز تبدیل کرد.

دوشنبه 21 اسفند 1396
04:58:12
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT