عروسک‌های اَلولک، فرصتی برای رونق گردشگری


به روایت محمد مهدی توکل
«الولک» یا آنگونه که اهالی به زبان تاتی محلی می‌گویند: «الگ»، ازجمله روستاهای پرجاذبه استان قزوین است که از داشته‌های تاریخی، طبیعی و فرهنگی بسیاری برخوردار بوده و می‌تواند در صورت بهره‌برداری از اقامتگاه‌های محلی و خانه‌های بوم‌گردی، به سرعت به یکی از مقاصد روستایی گردشگری استان تبدیل شود. این روستا علاوه بر آنکه به مرکز استان بسیار نزدیک است و مسافت 13 کیلومتری آن را در کوهستان‌های شمالی قزوین می توان در ظرف 15 دقیقه طی کرد؛ علاوه بر باغستان بسیار زیبا، در دامنه کوه سلطان ویس (اله تره) واقع شده است؛ کوهی که مقبره سنگی موسوم به سلطان ویس متعلق به دوره سلجوقیان را بر فراز خود جای داده است. بنای آرامگاهی سلطان ویس، تنها اثر تاریخی روستای الولک نیست. در 2 کیلومتری شمال الولک و در ضلع غربی کوه سلطان ویس، «کافر گنبد» قرار دارد که این بنای تاریخی نیز، از جاذبه‌های کم نظیر استان در حوزه گردشگری به شمار می‌رود. اما الولک، این سال‌ها با داشته دیگری، در سطح کشور شُهره شده است. عروسک‌های محلی که پس از روزگاری فراموشی، دوباره با دستان هنرمند زنان خلاق الولکی رونقی تازه یافته‌اند و با درنوردیدن مرزهای روستا، به جشنواره‌های مختلف کشور رسیده و هم اکنون در برخی فروشگاه‌های پایتخت عرضه می‌شوند. عروسک‌سازی، نه یک کار تفننی زنانه و یا احیای هنرها و صنایع دستی به فراموشی رفته روستای الولک است که امروز به قابلیتی برای جذب گردشگران داخلی و خارجی به این روستا و به ظرفیتی برای به گردش درآوردن چرخ‌های اقتصاد محلی روستاییان تبدیل شده است.  زنان الولک و عروسک‌های محلی از شهر قزوین 13 کیلومتر که به سمت شمال غربی می‌روید؛ بعد از طی مسیر کوهستانی به روستای «الولک» در بخش مرکزی شهرستان می‌رسید. روستایی زیبا و مُفرّح با جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی فراوان. با عبور از کنار باغ‌ها و مزارع زیبا که حتی در فصل زمستان، با وجود اینکه از سرسبزی طبیعت خبری نیست؛ ولی باز هم جلوه و زیبایی خاص خود را دارد. به خانه‌های قدیمی روستا و کوچه‌های سنگ فرش آن، که پا می‌گذاری حال و هوای دیگری را احساس می‌کنی. الولک، زنان هنرمندی دارد که سال‌هاست آوازه هنری آنها با ساخت عروسک‌های متنوع همچون زن، مرد، کودک روستایی و حیوانات مختلف و... در همه جا پیچیده است. عروسک‌هایی که به زیبایی، هویت و اصالت‌های روستا را با بهره‌گیری از نوع لباس‌های محلی و سبک زندگی سنتی آنان در فرم‌های جذاب به نمایش گذاشته است. در جمع زنان هنرمند روستای الولک، عروسک بزرگی را دیدم؛ پرسیدم: لباس این عروسک از چه اجزایی تشکیل شده است؟ زن روستایی ضمن تعریف از قشنگی لباس و علاقه دیرینه اش به این نوع پوشش گفت: این که روی سر عروسک است، هدبند است که ما در زبان محلی (تاتی) به آن می‌گوییم «کلاغی» و هرچه گل‌دارتر باشد؛ قشنگ‌تر است. بعد چادر شب است که زنان روستا برای محکم نگه داشتن کمرشان هنگام کار می‌بستند و قسمت دیگر لباس، دامن و یا به زبان محلی ما به آن «تنبان» گفته می‌شود که بسیار زیباست. یکی دیگر از زنان قدیمی‌ترین عروسکی را نشانم داد که توسط مادرش با دو تکه چوب به شکل صلیب و با استفاده از پارچه‌های باریک و کهنه‌های اضافی ساخته شده بود. از دیگر زن عروسک ساز روستای الولک پرسیدم: این کار چقدر از نظر اقتصادی به شما کمک کرده است؟ گفت: خیلی خوب بوده، هم اوقات فراغت ما را پر کرده وهم درآمد داشتیم و حتی به میهمانانی که از ما خرید می‌کنند به عنوان یادگاری روستا هدیه می‌دهیم. در این مدت افراد زیادی از تهران و قزوین آمدند و آموزش دیدند و ما هم برای آموزش زنان به روستای «اردبیلک» در نزدیکی روستای خودمان رفتیم. در روستای الولک، 4 خانوار به طور جدی کار ساخت عروسک‌های بومی و محلی را انجام می‌دهند. معروف‌ترین عروسک این روستا «گلرخ» است؛ عروسکی که آوازه زیادی پیدا کرده است. هنرمندان عروسک‌ساز الولک تا کنون در نمایشگاه‌های متعددی در سطح کشور شرکت کردند؛ ازجمله در موزه ملل تهران که عروسک‌های محلی این روستا مورد استقبال زیادی قرار گرفته است.  تار و پود قالی و دستان زنان هنرمند روستای تاریخی «الولک» زنان و مردان تلاشگر و هنرمند زیادی دارد. یکی از هنرهای دیرینه این روستا، فرش بافی است. دارهای قالی بزرگ و کوچک در اکثر خانه‌ها بر پا شده است و خانواده‌ها دسته جمعی در کنار هم تار و پود قالی‌های زیبا را در یکدیگر گره می‌زنند تا ضمن اینکه این هنر زنده بماند؛ چرخ اقتصاد آنها را نیز بگرداند. دختران آقای کاظمی همگی زیر دست مادر با هنر قالی‌بافی در روستا آشنا شده‌اند. وقتی یکی از دختران نخ‌های رنگی را از لابلای تارها عبور می‌داد تا رچ روی رچ، کم‌کم نقش قالی شکل بگیرد؛ از او پرسیدم: از چند سالگی کار بافتن قالی را شروع کردید؟ گفت: از 5 یا 6 سالگی من کنار دست مادر و خواهرانم کار می‌کردم. آنها طرح می‌زدند و من ساده‌ها را می‌بافتم. تا حالا قالی کار نکردم؛ ولی حدود 10 تخته تابلو فرش بافته‌ام. مادرشان، لیلا موسی که دیگر توان بافتن قالی را ندارد؛ در حالی که از سرعت دستان دخترانش در بافتن قالی لذت می‌برد؛ برایم گفت: حدود 30 سال است که در کار فرش‌بافی فعالیت دارند و با دستش اشاره کرد به کنج اتاق و فرش‌های لوله شده که تماماً توسط دختران و برای خودشان بافته شده است؛ با نقش‌های مختلف از جمله نقش کاشان.  خاتون هنرمند کر و لال روستا سال‌ها قبل و در ایام کودکی به دنبال تزریق اشتباه شنوایی‌اش را از دست می‌دهد. خاتون دختر با استعداد روستای الولک علی‌رغم تلاش خانواده و پیگیری‌های زیاد پزشکی، متاسفانه نمی‌تواند از دنیای سکوت فاصله بگیرد و چون کلام پدر و مادر را نمی‌شنود؛ لذا کم‌کم قدرت تکلم را نیز از دست می‌دهد.‌ دستان کوچک، اما هنرمندانه خاتون از سن 5 سالگی با تار و پود قالی آشنا شده است. پدرش با خرید نخ و برپا کردن دار قالی در کنج اتاق زمینه رشد استعداد او را فراهم می‌کند. خاتون کاظمی از همان زمان بافتن فرش را در روستا شروع می‌کند. خاتون که امروز برای خودش استادی در بافت فرش شده به خواهرانش نیز آموزش می‌دهد. این زن هنرمند تاکنون چندین تخته فرش و تابلو فرش‌های زیبا با نقوش مختلف بافته است.  پخت سمنو، آیین کهن روستا پختن سمنو، رسم و آیین دیرینه‌ی است که از گذشته تا کنون در روستا رایج بوده و همچنان از اواخر بهمن ماه و در آستانه عید نوروز، زن و مرد روستا به تدارک پخت سمنو مشغول می‌شوند. باران زمستانی در حال باریدن است که وارد یکی از خانه‌های روستای الولک شدم. در گوشه حیاط دیگ بزرگ مسی ‌آماده بود تا روی اجاق برود برای پخت سمنو. یکی از آقایان ظرفی را نشانم داد که داخل آن جوانه آب گرفته گندم را ریخته بودند. او گفت: این باقی مانده گندم سبز شده‌ای است که آسیاب نموده و از صافی رد کرده‌اند و آبش را گرفته و این تفاله آن است. در مطبخ، زنان مشغول آماده کردن آرد بودند. در کنج مطبخ روی ظرف بزرگ پلاستیکی قابلمه‌‌ای را قرار داده بودند. وقتی زنی آن را برداشت پر از آب جوانه گندم شبیه نشاسته بود؛ با ملاقه آن را به هم می‌زد تا داخل دیگ بریزد. پختن سمنو، فرصتی است برای مشارکت جمعی و تقسیم کاری بین افراد. زنان در کار آماده کردن، خرد نمودن و آسیاب کردن جوانه‌های گندم فعالیت می‌کنند و مردان در پختن و هم زدن مرتب سمنو‌ی داخل دیگ مسی روی آتش.  ننه جان سمنو صد صلوات می‌خواهد!‌ دیگ مسی بزرگ سمنو روی آتش قرار داشت و زن و مرد روستایی گرد آن حلقه زده بودند. از جوانی که کلاه نمدی بر سر داشت و لباس چوپانان را برتن، و به سرعت «استوم» را در دیگ می‌چرخاند تا از چسبیدن سمنو در ته دیگ جلوگیری کند؛ پرسیدم: چند ساله در پخت سمنو کمک می‌کنی؟ گفت: 10 ساله. یکی دیگر از مردان الولکی نیز پس از گرفتن استوم، بدون وقفه شروع به چرخاندن آن در دیگ کرد و در حالی که با زحمت بسیار استوم را می‌چرخاند؛ در پاسخ به سوال من که این کار چند ساعت ادامه دارد؟ گفت: حدود 12 تا 13 ساعت زمان می‌برد و ما یک رسم آبا و اجدادی داریم که حتماً باید یک نفر که وضو دارد؛ سبزه را آماده کند. کار هم زدن سمنو ادامه داشت و یکی از زنان روستایی که لباس زیبای محلی نیز پوشیده بود؛ شروع به خواندن و زمزمه کردن شعر «سمنو» کرد: ننه جان، سمنو صد صلوات می‌خواهد/ ننه جان سمنو سبز قشنگ می‌خواهد/ ننه جان سمنو چشم پاک می‌خواهد...  بهار آمد بهار آمد ننه جان، سمنو دیگ بزرگ می‌خواهد/ ننه جان، سمنو سیخ بزرگ می‌خواهد/ ننه جان سمنو صد صلوات می‌خواهد... بوی سمنو‌ی تازه با عطر صلوات در محیط پیچیده بود و این است رمز ماندگاری آیین‌ها و سنت‌های مردمان روستای الولک.‌ زن که در درست کردن سبزه و چرخ کردن آن سهم خود را انجام داده بود؛ ضمن شعر خواندن در چرخاندن استوم در دیگ مسی سمنو نیز جدی بود. او گفت: پخت سمنو آن هم در این حجم کار سختی است، اما خیلی برکت دارد و باعث افزایش روزی می‌شود. از مرد روستایی که لباس محلی پوشیده بود و فعالانه در این آیین مشارکت داشت؛ از اسم لباسش پرسیدم. پاسخ داد: این که بر سر گذاشتم، کلاه نمدی است و این که بر تن کردم، شولا است و البته یک نیم تنه هم داریم. سپس دستی به بدنه دیگ مسی زد و گفت: کار استوم زدن را باید آنقدر ادامه دهیم تا در حالی که زیر دیگ آتش است؛ ولی بدنه آن یخ بزند. آن وقت آب جوش می‌ریزیم و سپس مرحله بعدی کار شروع می‌شود. جمع با صفایی بودند. هر چه زمان پیش می‌رفت سمنو داخل دیگ سفت و سفت‌تر می‌شد. برای سپری کردن زمان مرد روستایی هم شعری خواند: بهار آمد بهار آمد/ که عالم شد گلستان/ که بلبل می‌رود بر سوی بستان! سمنویی که حالا پس از کاری سخت آماده شد؛ خیلی خوشرنگ و خوش طعم شده بود... جای شما واقعا خالی!  

يكشنبه 13 اسفند 1396
05:12:44
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT