از ساخت سبزه میدان تا توسعه راه قزوین ـ رشت


مهری شیرمحمدی
نام «محمد قاسم خان والی» در گیلان با خوراک خوشمزه «میرزا قاسمی» پیوند خورده است. غذایی که به خاطر علاقه وافر حاکم گیلان به بادمجان، از سوی خودش ابداع شد. اما، توانایی‌های این حاکم بادمجان دوست، در مطبخ خلاصه نمی‌شد. به قول یکی از پژوهشگران تاریخ رشت، اگر مسئولان درباره خدمات عمرانی «‌محمد قاسم خان والی» بیشتر بدانند؛ می‌باید تندیس این حاکم عملگرا را ساخته و در جزیره میانی سد منجیل نصب نمایند تا مسافرانی که به قصد دیدن آب سفیدرود در منجیل توقف می‌نمایند؛ بدانند که اول بار توسعه این راه به دست چه کسی صورت گرفته است. اگر خدمات عمرانی «قاسم خان والی» در توسعه راه مالروی قزوین ـ رشت نبود؛ تا سده‌ها بعد وی، همچنان مردم ناچار بودند از راه صعب‌العبور معروف به شاه عباسی در دیلمان عبور نمایند. «محمدقاسم خان والی» که در 1289 هجری قمری زندگی را بدورد گفت؛ ابتدا توانایی‌های خود را در دربار ایران در زمان «محمد شاه قاجار» نشان داد و زمانی که از سوی «ناصرالدین شاه» سفیر ایران در روسیه شد؛ پس از پایان دوره‌اش، مهمترین نشان دولتی وقت روسیه را از آن خود کرد. قاسم خان، پسر «دوستعلی خان معیرالممالک» و نوه «حسنعلی‌بیگ بسطامی» بود. او توسط برادرش «حسینعلی خان معیرالممالک‌« وارد دستگاه دولتی شد و مورد توجه «محمدشاه» و سپس «ناصرالدین شاه» قرار گرفت. در 1271 قمری به حکم «ناصرالدین شاه قاجار»، قنسول گری «تفلیس» را پذیرفت. پس از مدتی به همراه «عباسقلی خان نوری» برای تهنیت جلوس «تزار الکساندر دوم» به روسیه فرستاده شد. قاسم خان پس از بازگشت «عباسقلی خان» نخست به سمت وزیر مقیم و سپس به عنوان وزیرمختار در روسیه ماند. حضور 8 ساله‌ی قاسم خان والی در روسیه، و خدماتش در این کشور موجب شد پس از بازگشت از روسیه به پاس خدماتش «نشان اقدس» را دریافت نماید. این نشان، مهم ترین امتیاز در آن دوران بود. اولین پست دولتی قاسم خان پس از ورود به ایران، حکمرانی گیلان بود.  انتخاب حاکمانی که روسی بلد باشند اما این انتخاب بر اساس چه مناسباتی صورت گرفت؟ یک پژوهشگر تاریخ رشت درباره این انتخاب حساب شده می‌گوید: گیلان همواره ترمینال تردد کشورهای روسیه و انگلستان بود. رونق اقتصادی آن زمان گیلان و وجود تجارتخانه‌های متعدد در این استان موجب می‌شد، حاکمانی انتخاب شوند که بتوانند این مراودات بین‌المللی را پایدار نگه دارند. مهندس «روبرت واهانیان تبریز» می‌افزاید: «ناصرالدین شاه» نیز در دوران حکومتش، کسانی را به عنوان حاکم این منطقه انتخاب می‌کرد که از کارکنان وزارت خارجه باشند و ‌یا دست کم زبان روسی بلد باشند. البته در آن زمان وزارت خارجه نبود؛ ولی تشکیلاتی مربوط به نمایندگان ایران در خارج از کشور داشتیم. وی تاکید می‌کند: بی‌تردید یکی از دلایل انتخاب «محمد قاسم خان والی» به عنوان حکمران گیلان، حضور 8 ساله او در روسیه بود. قاسم خان یک شخصیت اروپا دیده تمام عیار بود و نوع نگرشش در حکومت‌داری هم با دیگران تفاوت داشت. این پژوهشگر می‌افزاید: محمد قاسم خان والی «سن پطرزبورگ» آن زمان را دیده بود. این شهر، مهد انواع هنرهای اروپایی بخصوص معماری بود و همین آبادانی توام با آثار هنری در نگرش «قاسم خان» تاثیر بسزایی داشت و وقتی حکمران گیلان شد؛ مصدر بسیاری از عمران و آبادانی‌ها نه تنها در رشت؛ بلکه در کل گیلان شد. وی به خدمات عمرانی حاکم عهد ناصری در گیلان اشاره نموده و تصریح می‌کند: اولین اقدام عمرانی «محمد قاسم خان» در رشت، ساخت محلی برای تجمع و تفریح مردم بود؛ سبزه میدان در آن زمان باغی بود که مردم می‌توانستند در آن آزادانه به گشت و گذار بپردازند. واهانیان به اشتباه برخی متون تاریخی در انتساب ساخت ‌قدیمی ترین تفرجگاه مرکز استان به نام «محمد ولی خان تنکابنی» اشاره نموده و یادآور می‌شود: سبزه‌میدان زمانی ساخته شد که اصلا محمد ولی خان تنکابنی به دنیا نیامده بود. ‌وی به استناد قدیمی‌ترین نقشه شهر رشت ـ که در زمان ناصرالدین شاه کشیده شده است ـ اشاره نموده و تاکید می‌کند: سبزه‌میدان در نقشه‌ای که مهندس ذوالفقارخان با شاگردانش در دوره ناصرالدین شاه و به سفارش«عبدالوهاب خان آصف الدوله»، نایب الحکومه گیلان در عهد ناصری کشیده است، در همین ابعاد و با همین شکل هندسی فعلی وجود دارد. ولی چون «محمد ولی‌خان تنکابنی» معروف به «نصرالسلطنه» در دوره‌های بعد سبزه‌میدان را بازپیرایی کرد؛ برخی متون مثل کتاب «نام‌ها و نامدارهای گیلان»، ساخت سبزه‌میدان را به «نصرالسلطنه» نسبت داده‌اند. همچنین در قدیمی‌ترین نقشه شهر موجود رشت، زمین شلتوک‌زار جزو اراضی ناصریه (پشت بیمارستان پورسینای فعلی) هم به نام مالک آن یعنی قاسم خان والی ثبت شده است.  توسعه راه ارتباطی قزوین ـ رشت شاید مهمترین حرکت عمرانی «‌محمد قاسم خان والی» ـ که توسعه زیرساختی گیلان را متاثر نمود؛ راه قدیم رشت به قزوین بود. «روبرت واهانیان» در این باره می‌گوید: راه اصلی ارتباطی قدیم گیلان، معروف به «راه شاه عباسی» از قزوین با عبور از منطقه انبوه، جاده کوهستانی دیلمان را طی نموده و با گذر از سیاهکل به لاهیجان می‌رسید. وی خاطرنشان می‌سازد: کوره راه ‌دیگری هم که می‌توان گفت، راه مالرو بود، همین جاده قدیم فعلی رشت به منجیل است که بخشی از طی مسیر به دلیل فقدان پل مشکل‌ساز بود و می‌باید مسافران از داخل رودخانه سفید رو عبور می‌کردند. این پژوهشگر تاریخ رشت به استناد کتاب تاریخ 4 جلدی «رجال ایران» یادآور می‌شود: «مهدی بامداد» در این اثر تعریض و توسعه این راه ارتباطی را از خدمات «محمد قاسم خان والی»، حاکم عهد ناصری نوشته است. راهی که این حاکم بادمجان دوست تعریض و توسعه داد، اکنون 3 راه دیگر ارتباطی هم در آن احداث و یا در حال احداث است. در همین مسیر علاوه بر ایجاد آزادراه، ارتباط ریلی هم در حال احداث می‌باشد، بنابراین مسئولان استان و یا شهرستان رودبار می‌توانند با ساخت تندیسی از «محمد قاسم خان والی»، خدمات ارزشمند وی را در محدوده سد منجیل ارج نهند.

يكشنبه 3 دي 1396
05:09:40
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT