کتابخوان‌هایی که روز به روز آب می‌روند!


سعید الهی


وضعیت کتاب، کتابخوانی و سرانه مطالعه در کشور، هیچگونه شباهتی به استانداردهای جهانی ندارد. گرچه عادت به مطالعه در بین افراد جامعه یکی از معیارهای توسعه یافتگی فرهنگی است؛ اما آنچه امروز در جامعه مشاهده می‌شود؛ روند نزولی عادت به مطالعه است. این عادت نه با آمارسازی ارتقا می‌یابد؛ آنگونه که واعظی، دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی در دولت دهم، سرانه مطالعه کتاب را 75 دقیقه اعلام می‌کرد و نه با برنامه‌های نمایشی فاقد راهبرد؛ آن چنان که در سال‌های اخیر در استان انجام گرفته و از افزایش این سرانه در آینده نزدیک خبر می‌دهند.

وضعیت کتاب و کتابخوانی را باید در واقعیت تلخی یافت که در میان جامعه و شهروندان وجود دارد. توجه به آمار به دست آمده در جریان یک نظرسنجی میدانی در 4 نقطه شهر قزوین در تابستان سال جاری، گویای نکته‌ای است که بدان اشاره شد. در این نظرسنجی، از 50 نفر زن و مرد با میانگین سنی و مشاغل متفاوت پرسیده شد که در 3 ماه گذشته، چند جلد کتاب خوانده‌اند؟ یافته‌های آمار، تاسف بار و تامل‌برانگیز بود؛ 74 درصد صادقانه گفته‌اند در این مدت کتابی نخوانده‌اند! 18 درصد تاکید کردند که کتاب خوانده‌اند، اما در حد مطالعه بخشی از یک کتاب بوده است! تنها 8 درصد پاسخ دادند که در طول زمان مورد پرسش یک جلد و یا بیشتر کتاب خوانده‌اند.

آمارهای رسمی می‌گوید؛ استان قزوین چهاردهمین استان کشور از نظر سرانه مطالعه است. اینکه این آمار بر پایه کدام پژوهش میدانی و یا افکار‌سنجی علمی به ‌دست آمده است؛ جای تامل بسیار دارد؛ اما براساس آمارهای منتشره از سوی شورای فرهنگ عمومی، سرانه مطالعه غیردرسی در استان قزوین، 2/15 دقیقه در روز است که با سرانه مطالعه غیردرسی در ایران که 5/15 دقیقه در روز اعلام شده، فاصله چندانی ندارد؛ هر چند همین مقدار اندک نیز با در نظر‌گرفتن مطالعه ادعیه، روزنامه و ... تعیین شده است که اگر غیر از این بود، به‌زعم صاحب‌نظران سرانه واقعی مطالعه به یک‌سوم آنچه اعلام شده است؛ کاهش می‌یافت.

¢ تعطیلی کتاب‌فروشی‌ها؛ تقویت کتابخانه‌ها

این آمار، تنها روایت رسمی از سرانه مطالعه کتاب در استان است؛ اما همانگونه که اشاره شد واقعیت‌های بیرونی حکایت دیگری از وضعیت کتاب و کتابخوانی در استان را منعکس می‌کند. این واقعیت‌ها را نه فقط در تعداد کتابخوان‌ها که می‌توان در کاهش تاسف‌برانگیز تعداد کتاب‌فروشی‌ها ـ و نه البته فروشگاه‌های لوازم‌التحریر و واحدهای عرضه‌ کننده کتاب‌های درسی و کمک آموزشی ـ، در شهر قزوین مشاهده کرد.

در شهری که چهار دهه قبل، بیش از 40 کتاب‌فروشی فعال وجود داشته است، با وجود 3 برابر‌شدن تعداد ساکنانش و نیز افزایش چهار برابری پهنای جغرافیایی شهر، درحال‌حاضر تعداد کتاب‌فروشی‌هایش به کمتر از انگشتان یک دست رسیده و دیر نیست که همین تعداد اندک نیز، همانگونه که بقیه کتاب‌فروش‌ها، یا مغازه‌هایشان را اجاره دادند و گوشه عزلت گرفتند و یا به مشاغل دیگری روی آوردند؛ تعطیل شوند.

آنگونه که مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان قزوین می گوید: «در پایان خرداد ماه امسال، حدود 75 هزار نفر عضو کتابخانه‌های استان بوده‌اند که 43 درصد از این عده را مردان و 57 درصد را نیز بانوان تشکیل می‌دهند و اعضای کتابخانه‌های عمومی استان اعم از نهادی و مشارکتی را، 55 درصد دانش‌آموزان، 20 درصد کودکان، 10 درصد دانشجویان و 15 درصد سایر قشرهای مردم در بر‌می‌گیرند.»

رویا اسماعیلی پیش از این در یک نشست خبری در آبان سال گذشته به مناسبت هفته بزرگداشت کتاب، کتابخوانی و کتابدار، شمار اعضای 30 کتابخانه نهادی و 22 کتابخانه مشارکتی استان را 63 هزار نفر اعلام کرده بود و مشخص نیست ظرف هفت ماه تا خرداد امسال، افزایش 12 هزار نفری اعضای کتابحانه‌ها با اتخاذ چه رویکردی انجام گرفته است.

در همین حال، عضویت 85 درصدی کودکان، دانش‌آموزان و دانشجویان در کتابخانه‌های استان نشانگر آن است که بهره‌گیری از کتاب‌های کمک درسی و نیز استفاده از فضای مطالعه کتابخانه‌ها، انگیزه اصلی عضویت آن‌ها در کتابخانه‌هاست و آمار واقعی اعضا را باید در همان 15 درصدی جستجو کرد که براساس نیازی تحصیلی به عضویت در کتابخانه‌ها درآمده‌اند. ضمن آنکه، این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که ممکن است 75 هزار عضو کتابخانه‌های استان که بدان اشاره رفت؛ همزمان در دو کتابخانه و یا بیشتر عضو باشند که در آمار ارایه شده توسط مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان اشاره‌ای به آن نشده است.

اسماعیلی همچنین با بیان اینکه، قزوین در سرانه مطالعه کشور رتبه 14 را به خود اختصاص داده است؛ می‌افزاید: «استان همچنین رتبه 6 در سرانه عضو، رتبه 11 در سرانه کتاب و رتبه 7 در سرانه زیربنایی را دارا است که این ارقام براساس شاخص‌های سرانه عمومی لحاظ شده است.»

او اضافه می‌کند: «در مجموع کتابخانه های استان، 882 هزار جلد کتاب با 617 هزار عنوان وجود دارد و حدود 500 هزار جلد کتاب هم در طول یک سال به امانت گرفته می‌شود.»

اما آنچه مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان بدان تاکید می‌کند: تنها کتاب‌های به امانت گرفته شده توسط اعضای کتابخانه‌ها در سطح استان است؛ اما اینکه چه تعداد از این اعضا در سال گذشته به 63 کتابخانه استان مراجعه کرده‌اند و میانگین اخذ کتاب توسط آنان چه تعداد بوده است، و یا اینکه نوع کتاب‌های مورد مطالعه، کدام موضوعات را در برمی‌گرفته، از جمله نکاتی است که مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان البته به آنها نپرداخته است.

¢ کتاب‌هایی که خاک می‌‌خورند

اظهارات «علیرضا مختارپور»، دبیرکل سابق نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور که «در برخی از کتابخانه‌ها حدود 80 درصد قفسه‌ها به هیچ وجه مراجعه‌کننده ندارند»، گویای واقعیت‌های دیده نشده در کتابخانه‌هاست.

دستیابی به این واقعیت‌ها و یافتن ذائقه‌ی مطالعاتی اعضای کتابخانه‌های استان کار سختی نیست. کافی است یک روز به یکی از کتابخانه‌های علامه رفیعی یا امام خمینی(ره) قزوین مراجعه کنید و نوع کتاب‌هایی که مراجعان نه چندان زیاد این کتابخانه‌ها دریافت می‌کنند و یا پس از مطالعه برای تحویل، باز پس می‌آورند را مورد بررسی قرار دهید.

یافته‌های این بررسی ساده که بارها توسط نگارنده انجام گرفته است؛ نشان از آن دارد که شمار قابل توجهی از اعضای کتابخانه‌ها از خوانندگان پر و پا قرص رُمان‌های عمدتا عاشقانه ایرانی هستند. با چنین ذائقه مطالعاتی، طبیعی است 80 درصد کتاب‌ها مشتری چندانی نداشته باشند و در قفسه کتابخانه‌ها خاک بخورند.

بی‌گمان افزایش تعداد اعضای کتابخانه‌ها و نیز افزودن بر تعداد کتابخانه‌های موجود و پُر کردن قفسه‌ها از انواع کتاب، اقداماتی است که تنها می‌تواند از این جهت، سرانه کشور را در مقایسه با سرانه جهانی تقویت کند؛ اما این اقدامات بدون توجه به علت‌های آشکار و پنهان گریز مردم از مطالعه، و نیز بدون توجه به آنچه که کتابخوان‌ها می‌خوانند، راه روشنی را به منظور ارتقای کتابخوانی در کشور نخواهد گشود.

¢ مردم بی‌نیاز شده‌اند!

مقایسه سرانه مطالعه ایران و کشورهای دیگر، البته اگر چنانچه به صورت واقعی آنها را با هم قیاس کنیم نشان می‌دهد؛ مهم‌ترین انگیزه‌ای که باعث می‌شود نه فقط قزوینی‌ها که ایرانی‌ها سراغ کتاب نروند؛ بی‌نیازی از مطالعه و حس دانای‌کل‌بودن است. اگر کلاه‌مان را قاضی کنیم؛ خواهیم دید که اساسا ما آدم‌های با اعتماد‌به‌نفس بالایی هستیم و این روزها به دلیل حضور در شبکه‌های اجتماعی و فضای اینترنت و مواجه‌شدن با اطلاعات حداقلی و پیامکی بیشتر از هر زمانی خودمان را بی‌نیاز از مطالعه می‌‌بینیم.

حالا هرقدر هم در آمارها، خودمان را خوب جلوه دهیم و آمارهای خوب و پر و پیمانی از سرانه مطالعه ارائه کنیم؛ نه فقط صنعت نشر و وضعیت تیراژ کتاب‌ها، که تعطیلی کتابفروشی‌ها و خلوتی کتابخانه‌ها خبر می‌دهد از سرّ درون؛ درون جامعه‌ای که قرار است توسعه پیدا کند و بی‌شک آگاهی مردم و افزایش سواد فرهنگی جامعه، کلید گشودن قفل درب توسعه خواهد بود. توسعه‌ای که بی‌کتاب، بی‌مطالعه و بدون دانش و خرد‌ورزی، امری ناشدنی است.

 


دوشنبه 22 آبان 1396
06:50:27
 
 
Copyright © 2017 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT