گلیم قزوین


معصومه طارمی، کارشناس ارشد صنایع دستی


گلیم از جمله صنایع دستی رایج در بیشتر نقاط ایران است و دست‌بافی داری بدون کرک یا خواب گره‌خورده است که از تنیدن نخ‌های پود از لابه‌لای نخ‌های ساده تار به وجود می‌آید. اختلاف شرایط محیطی، اقلیمی، باورهای فرهنگی، آداب و رسوم و اعتقادات خاص هر منطقه عامل تنوع و گوناگونی بافت‌های ایران است. این دست‌باف از عمده‌ترین صنایع دستی در استان قزوین به‌خصوص در روستاهای اَلَموت و بویین‌زهرا به شمار می‌آید. و این تفاوت‌ها به وضوح در دستباف‌‌های این دو منطقه از استان کاملا مشهود است. طبق بررسی‌های به عمل آمده بافندگان این هنر را بانوان تشکیل می‌دهند.

تاریخچه؛

بویین زهرا: بر اساس بررسی‌های باستانشناسی شواهدی از ریسندگی در شهرستان بویین‌زهرا یافت شده است که سابقه چندین هزار ساله دارد. در تپه پیش از تاریخ «زاغه»، نمونه‌هایی از اولین سردوک‌های گلی متعلق به 7000 سال قبل به دست آمده است. همچنین تصاویر حیواناتی چون «بز» به عنوان اولین حیوانات اهلی شده توسط بشر که مورد استفاده بسیار بوده و زندگی انسان بستگی زیادی به این حیوان داشته است بر روی سفال‌های تاریخی حاصل از کاوش‌های باستان شناختی زاغه و تپه سگزآباد دیده می‌شوند. در چرخه اقتصادی معیشتی این مناطق حیوانات اهلی به طور متعارف بز و گوسفند و ... به خاطر مواد پروتئینی حیوانی و نیز محصولات ثانویه مثل لبنی، پشم و پوست مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفتند ( طلایی، 1387، ص 12).

در حال حاضر صنایع دستی رایج در این منقطه که شهرت فراوانی دارد؛ گلیم است که در خانه تمامی ساکنین این منطقه یافت می‌شود. گلیم در این منطقه «کیلیم» خوانده می‌شود که دارای سابقه طولانی می‌باشد و مانند هنر‌های سنتی دیگر بیانگر انتقال نسل به نسل این هنر می‌باشد. تکنیک بافت: تکنیکی که در ارداق مورد استفاده است؛ بافت دورو چاکدار و منحنی است و نقوش به صورت ذهنی با الهام از طبیعت بافته می‌شود.

گلیم ژنده؛ نمونه‌ای از گلیم بویین‌زهرا

نوع دیگری از گلیم دراین منطقه بافته می‌شود که به نام «گلیم ژنده» معروف است. علت نام‌‌گذاری آن بکار بردن مواد اولیه مصرفی می‌باشد. مواد اولیه در این گلیم‌ها کاملا متفاوت با سایر گلیم‌هاست. در این نوع از گلیم از تکه پارچه‌های نخی کهنه که به صورت نوارهای باریک یک سا نتی بریده می‌شود؛ استفاده می‌گردد. به علت به کار بردن پارچه‌های نخی زیراندازی خنک می‌باشد. در ضمن از استحکام فوق‌العاده‌ای برخوردار است که عنوان پادری یا زیرانداز روی ایوان و حیاط به کار می‌رود.

گلیم ژنده از نظر بافندگان این منطقه ارزش چندانی ندارد. زیرا مواد اولیه آن متشکل از مواد کهنه و خرده پارچه‌هاست. گرانی و در دسترس نبودن مواد اولیه علاوه بر نداشتن صرفه اقتصادی برای بافندگان و روی آوردن مردم به تجمل‌گرایی بافت این گونه از گلیم‌ها به دست فراموشی سپرده شده است.

 

به طور کلی خصوصیات گلیم ارداق شامل موارد زیر است: منحنی بودن نقوش (پرندگان، حیوانات و...)،  تعدد نقوش و تکرار در کل گلیم، ارتباط دقیق و منسجم یک یا دو نقشِ تکرار شده و رعایت و دقت در فضای مثبت و منفی، رعایت تقارن، استفاده از حاشیه متعدد که برخی از آنها برگرفته از طرح‌های اصلی در متن گلیم است؛ استفاده از نوعی حاشیه کوچک و باریک زیگزاگ به نام محلی “سو“ در تمامی گلیم‌ها، استفاده از رنگ زمینه قرمز عنابی و نقش‌مایه‌ها از رنگ: آبی تیره، نارنجی، سبز، قهوه ای و زرد با درجه تیرگی و روشنی.

الموت: این منطقه کوهستانی از نظر صنایع دستی قرابت‌های زیادی با نواحی ساحلی دریای خزر دارد و ازطرف دیگر جغرافیای سیاسی این مناطق دوره‌های مهمی از تاریخی ایران را به ویژه در قرون اولیه اسلامی (دیلمی و بوئی) و همچنین در عصر اسماعیلیه رقم زده است که منجربه تشکیل دولت‌های مقتدری گردیده است. روستاهای این منطقه حسب ویژگی‌های جغرافیای طبیعی نظام یافته و شکل گرفته‌اند به علت وجود راه‌های صعب‌العبور، ماهیت واحدهای جغرافیایی خود اتکا خویش را از نظر اقتصادی حتی تاکنون حفظ کرده‌اند. طبق مستند نگاری‌های صورت گرفته و کاوش‌های سالهای اخیر از قلعه حسن صباح دوک‌های ریسندگی یافت شده است که نشان‌دهنده رونق بافت در این مناطق بوده است.

از ویژگی‌های گلیم این منطقه می‌توان به بافت دورو و نقوش هندسی اشاره کرد. این نقوش در کلیه گلیم‌های منطقه الموت ساختاری متقارن و منظم دارند و عموما نقوش ساده و هندسی در سراسر گلیم تکرار شده است؛ به گونه‌ای که ریتمی ساده و یکنواخت فضا را پر می‌کند. بنابراین در سراسر گلیم فضای خالی به چشم نمی‌خورد. نقوش هندسی به صورت پله‌ای اجرا شده‌اند و نقوش گیاهی و حیوانی کمتر دیده می‌شود. گلیم‌های قدیمی که نسل به نسل در برخی خانواده‌ها به جای مانده‌اند رنگ‌های تیره و کدر دارند و گلیم‌های جدید از تنوع در طرح و رنگ برخوردار است.

طبق آمار سال 95 بالاترین میزان تولیدکنندگان استان قزوین را گلیم‌بافان تشکیل می‌دهند که در سطح استان پراکنده بوده است و این در حالی است که 85 درصد از کل صنعتگران صنایع دستی بویین‌زهرا را گلیم‌بافان تشکیل می‌دهند. و بیش از 90 درصد گلیم‌بافان استان بانوان هنرمندی هستند که در کنار مسئولیت‌های خود برای امرار معاش و تهیه نیازهای خانواده دست به تولیدات زیبایی از گلیم بافی می‌زنند.

از جمله اقداماتی که برای رونق گلیم بافی انجام شده است ثبت نشان جغرافیایی گلیم بویین‌زهرا توسط شرکت تعاونی بانوان فعال در روستای خوزنین در شهرستان بویین‌زهرا است. همچنین تدوین استاندارد گلیم الموت توسط اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان به منظور بالا بردن سطح کیفیت و کمک برای رونق اقتصادی خانواده‌ها بوده است.


چهارشنبه 3 آبان 1396
05:12:39
 
 
Copyright © 2017 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT