جشن نامه هفتاد و نهمین سال تولد دکتر ناصر تکمیل همایون استاد برجسته تاریخ جامعه‌شناسی


محمدرضا رجائی‌پور


پیش‌زمینه

قرار بود روز تولد استان، این جشن‌نامه در روزنامه چاپ شود که بنا به دلایلی انجام نشد. به پاس زحمات علمی دکتر تکمیل همایون با نظر مدیرمسئول و سردبیر قرار شد؛ سریع مطالب آماده چاپ گردد. از خداوند بزرگ می‌خواهیم که این متفکر قزوینی و چهره شناخته شده تاریخ و جامعه‌شناسی کشور همیشه سلامت و پایدار باشند.

دکتر ناصر تکمیل همایون در دوم آذر 1315 در قزوین به دنیا آمد. خانواده‌اش از طبقه متوسط بازار بودند پدربزرگش از مشروطه‌خواهان بود. تکمیل همایون دروس اولیه را در مکتب خانه طی کرد؛ سپس در مدارس بدر و سعدی قزوین و توفیق و علامه تهران درس خواند همزمان با تحصیل در دبیرستان علامه در درگیری‌های سیاسی دوران نخست‌وزیری دکتر مصدق فعال بود. به همین دلیل دبیرستان علامه از ثبت‌نام وی جلوگیری کرد و وی دیپلم خود را از دبیرستان مهیار گرفت. در سال 1333 در رشته‌ی فلسفه و علوم تربیتی دانشگاه تهران پذیرفته شد و همزمان با آن در کتابخانه دانش سرای عالی تهران به عنوان کتابدار مشغول به کار شد. وی پس از گرفتن مدرک لیسانس به تدریس در مدارس پرداخت. در آن سال‌ها با پررنگ شدن فعالیت‌های سیاسی‌اش در جبهه ملی، تحت نظر ساواک قرار گرفت. در سال 1342 برای ادامه تحصیل با گرفتن بورس تحصیلی راهی پاریس شد؛ اما بعد از مدت کوتاهی به علت فعالیت سیاسی در ارتباط با جنبش‌های آزادی‌بخش فلسطین با گزارش ساواک بورس تحصیلی‌اش لغو شد. سال‌ها بعد در آزمون کتابداری کتابخانه ملی پاریس شرکت کرد و پس از قبولی در آنجا مشغول به کار شد. تکمیل همایون با نگارش مقالات سیاسی و نشر آن در خبرنامه جبهه ملی ایران و شرکت در مجالس دانشجویان در دانشگاه‌های آمریکا و اروپا به مبارزه سیاسی علیه رژیم پهلوی ادامه داد. وی در سال 1352 موفق به اخذ دکتری تاریخ با درجه ممتاز شد. پس از آن با سمت دستیار در رشته تاریخ آسیای مرکزی در کالج دو فرانس به تدریس پرداخت و همزمان در موسسه مطالعات ایرانی دانشگاه سوربن مشغول تدریس شد و در سال 1356 دکتری جامعه‌شناسی گرفت و به فعالیت‌های تحقیقاتی و پژوهشی پرداخت. از دانشگاه‌های تهران نیز دعوتنامه‌هایی برای تدریس دریافت کرد؛ اما به علت ممانعت ساواک از تدریس محروم شد. در سال‌های 57 ـ 1356 با نوشتن مقالات سیاسی به ایراد سخنرانی و انتشار روزنامه‌های زیراکسی کرد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی به دبیر کلی شورای عالی فرهنگ منصوب شد و مدتی سرپرستی مرکز مطالعات و فرهنگی را به عهده داشت و نخستین سمینار برنامه‌ریزی فرهنگی را در ایران اسلامی برگزار کرد. دکتر تکمیل همایون در طراحی سیستم وزارتخانه جدیدالتاسیس فرهنگ و آموزش عالی نقش داشت و در دانشگاه‌های مختلف تهران با سمت دانشیاری به تدریس پرداخت. مدتی نیز در مجتمع آموزش عالی دهخدا و عالی غزالی قزوین تدریس کرد. تکمیل همایون در انتخابات اولین دوره مجلس شورای اسلامی از قزوین شرکت کرد و موفق به ورود به مجلس نشد. تکمیل همایون در این سال‌ها در نشریاتی همچون انقلاب اسلامی، آرمان ملت و عدالت مقالاتی می‌نوشت. در حوادث سال 1360 و پس از خلع بنی‌صدر از مقام ریاست جمهوری که در منزل دکتر تکمیل همایون پنهان شده بود و پس از خروج غیرقانونی بنی‌صدر از کشور، تکمیل همایون به جرم اختفای او در منزلش توسط دادگاه انقلاب محکوم به اعدام شد اما رئیس وقت دادگاه انقلاب آیت‌ا... محمدی‌‌گیلانی با توجه به سوابق انقلابی و فرهنگی و توصیه‌ی برخی از اشخاص انقلابی، حکم اعدام وی را به حبس ابد تقلیل داد و پس از دو سال با اعلام عفو عمومی از سوی امام خمینی، حکم ابد وی به 10 سال تقلیل یافت. دو سال بعد با صدور حکم تعلیق توسط شورای عالی قضایی از زندان آزاد شد در سال 1364 در بنیاد دایره‌المعارف بزرگ اسلامی مشغول به کار شد و بعد از آن به موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی منتقل شد و سرپرستی چند طرح پژوهشی را به عهده گرفت و ده‌ها کتاب را منتشر نمود. از آثار او می‌توان خلیج‌فارس، ایران زمین، مرزهای ایران در دوره‌ی معاصر، تاریخ ایران در یک نگاه، مشروطه‌خواهی ایرانیان، آموزش و پرورش در ایران، دارالخلافه ناصری، سرگذشت دریای مازندران، و صدها مقالات منتشر شده، نام برد.

¢ از تعریف هویت شروع کنیم؟

ـ هویت واژه‌ای فلسفی و به معنای عینیت و تشخیص یک شی یا یک شخص است؛ اما در علوم انسانی جدید و دانش‌های اجتماعی چگونگی فرهنگ جامعه از آن استفاده می‌شود. از این‌رو هویت تاریخی و اجتماعی یک ملت همسو با هویت فرهنگی است. متفکران مسلمان به عنوان حمل شی بر نفس از آن یاد کرده‌اند. در زبان اروپایی‌ها Identite فرانسه یا Identite انگلیسی که از واژه لاتین Identitas اشتیاق یافته و بیش و کم همان معنا را دارد و احتمالا این واژه در دوران جدید، بیشتر در روانشناسی به کار رفته است. این واژه اگر در برابر تحقق شی مورد نظر قرار گیرد؛ به حقیقت و ذات تعبیر می‌شود؛ زیرا هویت به مفهوم تشخیص به طور دقیق نمی‌تواند معنای تحقق را برساند و اگر متعلق به یک امر کلی باشد در برابر امر جزیی چون انسان در برابر عمر و زید، در آن صورت به ماهیت تبدیل می‌شود بدین اعتبار از نظر فقه‌اللغه philologique هویت حقیقت و ماهیت هر یک معنای خود را دارند.

زمانی که واژه هویت را به کام می‌بریم؛ دریافت دقیق آن را به لحاظ جامعه مورد نظر قرار می‌دهیم و زمانی که از مبدا الهویه سخن به میان می‌آید؛ همان اصل شناخته شده است. این همانی است که می‌‌نمایاند هر چیزی همان است و همان‌طور که می‌دانیم تمام احکام تحلیلی و فلسفی بر آن استوار است و به زبان برخی متفکران وحدت طبیعت و فکر است و جامعه میدان تاریخ ساخته تحقق آن نمی‌دانم می‌توانم حرفم را برسانم یا خیر.

¢ سوالم این است نسبت هویت را با قدرت و سیاست بگویید؟

ـ جامعه انسانی به گونه ترکیبی از افراد پیوسته و وابسته به هم در یک زیست مشترک به نظر می‌رسد؛ اما با نگاه‌های ژرف‌تر کارکردهای اجتماعی نظرها را بیشتر جلب می‌کند و افراد جامعه حاملان وظیفه‌های اجتماعی و عاملان کارکردهای جامعه ساخته شناخته می‌شوند و به دیگر سخن، جامعه میدان کارکردهای اجتماعی و سیمای هر جامعه در پیوند با شرایط جغرافیایی و موقعیت‌های تاریخی مبتنی بر نیازهای اجتماعی ترسیم می‌شود. پاسخ به سوال شما در ارتباط با همین نیازهاست و نیازها عبارتند از انطباق، همبستگی، تداوم زیستی، مقبولیت، نظارت و همسویی این نیازها در قانونمندی جهان شمول است و در برخوردهای جامعه با یکدیگر و ویژگی‌های فرهنگی اصالت و کارآیی می‌یابد و این کارآیی‌ها در روند بهنجار و هماهنگ قرار می‌گیرد و اگر قدرت و سیاست بر آن سلطه یابد؛ حرکت جامعه نابهنجار و ناهماهنگ می‌شود و در روند قهقرا قرار می‌گیرد اینکه می‌گویند استبداد در جامعه نماد اضمحلال جامعه است؛ کاملا درست به نظر می‌رسد و مسلما در این معنا مستبدان تاریخ و قدرتمداران خودمحور، قربانیان رفتارهای خود می‌شوند.

¢ و هویت‌ها می‌توانند قومی، مذهبی باشند؟

ـ چیستی هویت درکیستی و چگونگی عناصر تشکیل‌دهنده آن است و فرهنگ و دیانت و باورمندی مردمی و تمدن، تاروپود هویت جامعه را پدید می‌آورند. هویت درآمدهای اجتماعی نقش خود را می‌نمایاند. اگر قومیت یک جامعه مطرح باشد یا مذهب و یا زبان هویت می‌تواند جنبه قومی مذهبی و زبانی پیدا کند. در دوران تحصیل در فرانسه دانشجویانی ایرانی دارای هویت ویژه ایرانی و ملی بودند. زمانی که مسائل دینی با مسائل مربوط به جهان اسلام مطرح می‌شد؛ هویت ما در آن مجامع دینی بود و اگر چند تنی که قزوینی بودیم؛ دور هم جمع می‌شدیم؛ حالتی شبیه قومیت داشتیم. معلوم است که درون‌مایه هویت اهمیت دارد و می‌تواند چیستی و کیستی آن را مشخص کند یا به قول شما چندوجهی باشد. از لحاظ اجتماعی و سیاسی حرکت جامعه باید در مسیری باشد که هویت‌ها آسیب نبیند. تکیه بر هویت ملی نباید در ارزش و ارزش‌مندی قومی یا هویت زبانی خدشه ایجاد کند و همچنین برجسته دانستن هویت‌های محلی و زبانی نباید به اندازه‌ای باشد که در هویت ملی نابسامانی پدید آورد. در مورد هویت ایرانی همواره باید توجه داشت که حیات جامعه ایرانی حالت موزائیک اجتماعی دارد و در مسیر تاریخی کثرت‌ها در وحدت تجلی یافته‌اند و وحدت ملی هماهنگ با کثرت‌های همسو و تاریخ ساخته هستند.

¢ هویت امری عینی است و سال‌هاست از مقولات روانشناسی و جامعه‌شناسی است اما حقیقت امری فلسفی اما اگر به جای حقیقت واژه واقعیت ‌Realite  گذاشته شود می‌توان بینش دیگری ارائه داد و اعتقاد ورزید که هویت در جامعه‌های مختلف وجود دارد و امری است واقعی و به این اعتبار برخوردار از حقیقت است؟

بی‌هیچ شک و شبهه در هویت‌های جوامع به حکم فطرت جلوه‌های همسان و مشترک وجود دارد که از این باب هم می‌توان مقوله‌ی حقیقت را بازشناسی کرد. به گمان من هویت متضاد با حقیقت نیست؛ اگر حقیقت را متعلق به همه‌ی افراد انسانی در سراسر جهان بدانیم؛ یعنی آنچه در فلسفه‌های اسلامی به عنوان فطرت از آن یاد می‌شود [فطرت ا... التی فطر الناس علیها ...] جامعه و تحولات اجتماعی در چگونگی آن ظهور و بروز تاثیرگذار است و انسان‌های آن منطقه را در پیوند با باورهای اجتماعی دگرگون می‌کند. هیچ انسانی نمی‌تواند از پذیرش امرهای اجتماعی به زبان امیل دورکیم با خصیصه‌های خارجی بودن و اجباری بودن به دور باشد.

¢ گفتگو را به از هویت به سمت حافظه تاریخی می‌خواهم هدایت کنم. چرا می‌گویند که ما ایرانی‌ها حافظه تاریخی نداریم. اصلا چگونه حافظه تاریخی جامعه زنده‌تر و نیزومندتر می‌شود؟

ـ به اعتقاد من باید جهان‌شناسی ایرانیان را وسعت بخشید به همان سان که در تاریخ گذشته ایرانیان خود را در جهان فرهنگ‌ها می‌یافتند و با پاسداری از مدنیت و فرهنگ خودی از علوم و فنون و معارف جهانی بهره می‌گرفتند. امروز هم بر پاسداری از فرهنگ و تمدن ملی و تاریخی خود تکیه کرده و واقعیت‌ها را به نسل‌های جدید منتقل می‌کنند؛ بی‌آنکه فریفته فرهنگ‌های دیگران شوند. با این توصیف که اگر جامعه در شرایط آزاد و دموکراتیک انتخاب قرار گیرد؛ توانمندی برخورداری از بهترین را خواهد داشت؛ به همان سان که نسبت به داشته‌های فرهنگی خود هم تاملاتی نشان داده است بر این اساس برنامه‌ریزان فرهنگی باید به حافظه اقوام ایرانی خدشه وارد نکنند و با سعه صدر و گسترش نظر به امید رسمی کردن فرهنگ ویژه‌ای نباشند. فرهنگ را ملی کنند و سهم همه‌ی اقوام و تیره‌های ایرانی را در حفاظت از فرهنگ و پاره فرهنگ‌های خود رعایت کنند. باید دانست هرگاه قانون و انصاف اسیر خودکامگی‌ها شود؛ ستم، بی‌عدالتی، سختی، منیت، فقر، اضطرار و پریشانی به وجود می‌آورد ترس حقارت و دشنام جای فرهنگ و فرهیختگی را می‌گیرد و نسل رو به رشد آن سال‌ گرفتار می‌شود که نه فقط حافظه برای او کارساز نمی‌افتد  که جایگاه تاریخ و همه ارزش‌های دینی و ملی نیز پیش او رنگ می‌بازد و در مقابل بیگانگان و ارزش‌های غیرخودی دینی و ملی در نزد او جایگاه والایی پیدا می‌کنند. بر این اساس فرار از جامعه خودی و پناه‌جویی در جامعه‌های غیرخودی ارزش می‌یابد و علاج دردهای وطنی می‌شود.

¢ شما چه نظری دارید؟

ـ من اعتقاد دارم که حافظه تاریخی ایرانیان ناتوان شده، اما هنوز پایدار است. حافظه تاریخی را باید بر پایه‌ی دفاع از هویت تاریخی شناسایی کرد. جنگ‌های میهنی علیه تجاوزگران بعثی یکی از نمایش‌های درخشان دفاع از فرهنگ تاریخ، آیین و دیانت بود. حضور جوانان در صحنه‌های آزادخواهی و عدالتخواهی به ویژه در سال‌های اخیر نمایش دیگر است نهادهای متعدد فرهنگی غیررسمی و شرکت پسران و دختران در آنها و رونق فعالیت‌های هنری، سینمایی موسیقی و ورزش و جز اینها هر یک به نوعی تظاهر مثبت فرهیختگی و فرهنگ‌گرایی جوانان است در خارج از کشور انجمن‌های هنری ادبی و ایرانگردی ایرانیان در کشورهای جهانی و تلاش در فرا گرفتن زبان فارسی

¢ حافظه تاریخی که مدت‌هاست در ادبیات و فرهنگ مطرح می‌شود؛ چیست؟

ـ به نظر من انسان در مسیر زندگی خود با حوادث و وقایع گوناگون روبرو می‌شود؛ سخنان و مطالب مختلفی را می‌شنود یا می‌خواند مناظر بسیاری را می‌بیند در جمع حالاتی را درمی‌یابد که همه‌ی آنها در قلب او خطور می‌کند و به مرور در دل او می‌گذرد. به زبان دیگر در فکر ذهن و ضمیر او ماندگار می‌شود و به صورت خاطره درمی‌آید و در وجدانی مغفوله یا ناخودآگاه او جای می‌یابد و در زمان‌هایی ظهور و بروز پیدا می‌کند. به امر روانی و اجتماعی پیش از حافظه تاریخی باید توجه داشت.

¢ در این صورت تعریف از حافظه تاریخی در ارتباط با وجدان ناخودآگاه انسان چگونه معنا می‌شود؟

ـ من خزانه تجلیات یادمان‌های گذشته را نیروی حافظه می‌دانم. در این خزانه انواع خاطره‌های انسانی از گذشته‌های دور باقی می‌ماند و بدین‌سان خاطره‌های جغرافیایی و اقلیمی، دینی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی خانوادگی خاطره‌های دوران تحصیل و اشتغال و جز اینها در ذهن و حافظه‌ی انسان جای می‌گیرند و در مواقع لزوم در وجدان صریحه یا خودآگاه حضور پیدا می‌کنند. کل خاطره‌های یاد شده که متعلق به گذشته حیات انسانی است؛ روشنگر و بیانگر حافظه تاریخی انسان است به زبان دیگر مجموعه‌ای است که کل خاطره‌های یاد شده را نگاهداری می‌کند و به شکل بایگانی انواع خاطره‌ها، یادمان‌ها، ارزش‌ها و ضدارزش‌هاست که هر انسان سالمی با آن به شیوه‌ای دمساز است.

¢ حافظه تاریخی انسان را در پیوند با جامعه چگونه است؟

ـ زندگی‌ انسان در جامعه حیات و موقعیت دیگری دارد و اصلا انسان به دور از جامعه نمی‌تواند زندگی کند. در حقیقت انسان موجودی اجتماعی است و اندیشه ذهن و حافظه او متعلق به وجدان اجتماعی است؛ اما جامعه‌ها متعدد و فرهنگ‌ها متنوع هستند و هر جامعه‌ای برای آحاد افرادش حافظه تاریخی ویژه‌ای را فراهم کرده است.

¢ و حافظه تاریخی ایرانیان؟

ـ دقیقا در جامعه‌های تاریخی همانند ایران وحدت و یگانگی فرهنگی در مسیر همجوش‌های تاریخ ساخته طی سده‌ها و هزاره‌ها پدید آمده و جغرافیای گسترده میهن نزدیکی و آشنایی پاره‌فرهنگ‌ها و عناصر اصیل فرهنگی را فراهم کرده و همه‌ منطقه‌های پراکنده را در یک ادغام مستمر اجتماعی قرار داده است؛ به طوری که تک‌تک ایرانیان ساکنان ایران زمین هم حافظه تاریخی پیدا کرده‌اند و هم حافظه تاریخی اجتماعی ملی به عبارتی خود‌شان خود رادر فراگرد خود شدن جامعه دانسته‌اند فرهنگ که تجلی و تظاهر خود شدن‌های جامعه است؛ پویایی ویژه حیات‌بخشی دارد و انسان در پیوند با آن زنده است. حافظه تاریخی جوهر هویت فردی و اجتماعی است که با یکدیگر در پیوند بادوام هستند.

 


 


چهارشنبه 18 آذر 1394
05:17:15
 
 
Copyright © 2019 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT