آسیب‌شناسی فعالیت‌های فرهنگی در دانشگاه‌ها


سید‌علی هاشمی عرقطو
فرهنگ مجموعه‌ای به هم پیوسته و پیچیده از دانش‌ها، آگاهی‌ها، باورها، ارزش‌ها، هنجارها و مهارت‌های لازم و ضروری برای زندگی اعضای جامعه است. بدون فرهنگ امکان ادامه زیست جامعه بشری وجود نخواهد داشت. با نگاهی ساختارمند به جوامع بشری و با توجه به تفاوت‌ها می‌توان تعریف دیگری از فرهنگ به دست آورد: «فرهنگ مجموعه کامل ممیزهای روحی، مادی، فکری و عاطفی است که یک جامعه یا گروه اجتماعی را مشخص می‎کند و نه تنها شامل هنرها بلکه شامل اشکال زندگی، حقوق اساسی انسانی، نظام‎های ‎ارزش، سنت‎ها ‎و اعتقاد‎ها ‎نیز می‎شود.» به عبارت ساده‌تر فرهنگ آن چیزی است که مردم با آن زندگی می‌کنند. فرهنگ در تمام زوایای پیدا و پنهان زندگی مردم، در سطح خرد و یک ملت، در سطح کلان جاری و ساری است. فرهنگ از آنِ مردم و برای مردم است؛ البته از واژه فرهنگ تعاریف گوناگونی شده است که هر یک بخشی از ساحت معنایی این کلمه را بیان می‎کنند.
بنا بر بیان فوق می‎توان به تعریف نسبتا مناسبی از فعالیت‎های فرهنگی رسید. بر این اساس فعالیت‎های ‎فرهنگی آن دسته از فعالیت‎هایی هستند که تقویت‎کننده یا ترویج‎دهنده ویژگی‎های روحی، مادی، فکری، نظام ارزش، سنت‎ها ‎و دیگر ویژگی‎های ممیز هر ملت که به طور عام فرهنگ نامیده می‎شوند، هستند.
فعالیت‌های فرهنگی بنا بر خاستگاه و نحوه‌ی ارائه به دسته‌ها و بخش‌های مختلفی تقسیم می‎شوند و طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها و امور را شامل می‌گردند. دسته‌ای از فعالیت‌های فرهنگی در چارچوب اعتقادات مذهبی شکل می‌گیرند؛ بخشی دیگر خاستگاه ملی دارند؛ پاره‌ای بر اساس آداب و رسوم گروهی و قبیله‌ای ایجاد شده‌اند و حتی بخشی از فعالیت‌های فرهنگی رایج در میان ملت‌ها براساس باورها و اعتقادات خرافی شکل می‌گیرند. در سوی دیگر، میزان موفقیت هر کدام از فعالیت‎ها و برنامه‎های فرهنگی که عمدتا از سه طریق شخصی (امروزه از میزان آن کاسته شده است)، دولتی (این روش نیز در حال ضعیف شدن است) و گروه‌های مردمی (مانند NGOها که امروزه فعالیت گسترده‌ای دارند) صورت می‌گیرند، به متغیرهای گوناگونی وابسته است؛ از جمله:
ـ1ـ تناسب ساختار اجرایی برنامه با محتوا؛
ـ2ـ نیازسنجی درست و دقیق؛
ـ3ـ کیفیت اجرای برنامه؛
ـ4ـ زمان‎بندی مناسب؛
ـ5ـ علایق و گرایش‎های ‎فکری و فرهنگی مخاطبان
و ... .
در عرصه فعالیت‎های ‎فرهنگی ایران، وزارتخانه‌ها، سازمان‎ها ‎و نهادهای دولتی متعددی وجود دارند که به طور مستقیم و همه‌جانبه یا به طور غیرمستقیم و به صورت موردی در عرصه فعالیت‎های ‎فرهنگی حضور دارند، وزارت‌خانه‌ها و سازمان‌هایی نظیر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت ورزش و جوانان، سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان‌های فرهنگی ورزشی شهرداری‌ها، صدا و سیما و ...‌. همچنین علاوه بر این سازمان‎ها ‎و نهادها، موسسات و شرکت‎های ‎خصوصی بی‌شماری مدعی فعالیت در عرصه‌ی فرهنگ هستند. در کنار این سازمان‎ها ‎و موسسات دولتی و خصوصی داخلی، تعدادی از سازمان‎های ‎بین‌المللی نظیر یونسکو و آیسسکو نیز در عرصه‎های ‎فرهنگی ایران حضور دارند.
نگاهی به موارد بالا نشان‌دهنده این مطلب است که تعداد سازمان‌ها، نهادها و موسسات فعال عرصه فرهنگ در ایران (حتی بدون احتساب شعبات، نمایندگی‌ها و دفاتر استانی شان) رقم قابل توجهی است و هر کدام از این موسسات بودجه‎های ‎تخصیصی خود را دارند که تجمیع این بودجه‎ها ‎شامل عدد بسیار بزرگی خواهد بود.
حال سوال اصلی در اینجاست که میزان بازدهی فعالیت‎های ‎فرهنگی سازمان‌ها، نهادها و موسسات فعال در عرصه‌ی فرهنگ با توجه به تهدیدات و تهاجمات دائمی از سوی نظام سلطه‌طلب غربی و سایر نظام‎های ‎فرهنگی موجود در عرصه جهانی و نیز با توجه به میزان بودجه‎های ‎اختصاص یافته به فعالیت‎های ‎فرهنگی تا چه اندازه است و اگر میزان بازدهی کم است، علت آن چیست.
برای بررسی دقیق تر و کاربردی‌تر این مساله، ناچاریم حوزه بحث را محدود به فعالیت‎های ‎فرهنگی در نظام دانشگاهی کشور، به ویژه موسسات آموزش عالی غیرانتفاعی بکنیم.
آغاز فعالیت و رشد موسسات آموزش عالی غیرانتفاعی در فضای نیاز به گسترش آموزش عالی بوده است. در این فضا که به طور عمومی از دهه‌ی هفتاد شمسی آغاز شد و در دهه‌ی هشتاد به اوج خود رسید، بیش از 300 موسسه‌ی آموزش عالی غیرانتفاعی در سطح کشور تاسیس شدند.
طبیعتا یکی از جنبه‌های مهم فعالیت این موسسات در کنار برنامه‎های ‎آموزشی، بحث فعالیت‎های ‎فرهنگی است. از این‌رو معاونت های فرهنگی موسسات غیرانتفاعی به همراه زیرمجموعه‎های ‎خود، نظیر آنچه که در دانشگاه‎های ‎دولتی اجرا می‎شود، در طول سالیان گذشته آغاز به کار نموده‌اند.
موسسات آموزش عالی غیرانتفاعی و بویژه حوزه فرهنگی این موسسات از بدو فعالیت گرفتار مسائل و مشکلات متعددی بوده‌اند که اگر بخواهیم تمام آنها را احصا نموده و فهرست‎وار نام ببریم، قطعا یکی از اصلی‎ترین عناوین این فهرست، بحث کمبود بودجه و امکانات مالی خواهد بود. مشکلی که بر سر راه انجام بسیاری از فعالیت‎های ‎معاونت‎های ‎فرهنگی موسسات آموزش عالی غیرانتفاعی وجود دارد و زمانی مضاعف می‎گردد که در تعامل با سازمان‎ها ‎و نهادهای مختلف فرهنگی، برچسب «غیردولتی و غیرانتفاعی» بودن موسسات، باعث اخذ هزینه‎های ‎اضافی بابت همکاری‎های ‎فرهنگی می‎شود؛ متاسفانه در این زمینه کمترین امکانات و تعاملی از سوی سازمان‌ها و نهادهای دولتی با موسسات آموزش عالی غیرانتفاعی صورت نمی‌گیرد و این در حالی است که با توجه به تعداد دانشجو، میزان شهریه دریافتی از ایشان و نیازهای مختلف آموزشی و فرهنگی و دانشجویی و پژوهشی و توقعات دانشجویان، هزینه‌های موسسات آموزش عالی غیرانتفاعی تکافوی برگزاری برنامه‌های متعدد و مطلوب فرهنگی را نمی‌کند.
البته در سال‎های ‎اخیر، بحث اختصاص سرانه فرهنگی توانسته است تا حدی به کمک معاونت‎های ‎فرهنگی موسسات غیرانتفاعی بیاید.
شایان ذکر است که اخذ سرانه فرهنگی از دانشجویان که با مجوز سازمان امور دانشجویان به تعدادی از موسسات غیرانتفاعی و براساس شاخص‌های خاصی صورت می‌گیرد، از سال تحصیلی 91 ـ 90 جنبه عملیاتی یافت و مطابق آمار اعلام شده توسط سازمان امور دانشجویان، امروزه بیشتر موسسات آموزش عالی غیرانتفاعی به همراه مراکز دانشگاه جامع علمی کاربردی به دریافت سرانه فرهنگی و هزینه‌ی آن در امور مربوطه مبادرت می‌کنند. همچنین از سال تحصیلی گذشته روند اخذ سرانه فرهنگی از دانشجویان غیرروزانه دانشگاه‌های دولتی نیز آغاز شده است. لازم به ذکر است که نیمی از مبلغ سرانه فرهنگی به حوزه مشاوره و تربیت بدنی اختصاص می‎یابد و علاوه بر جنبه‎های ‎مثبت اخذ سرانه فرهنگی، مسائل و مشکلات جانبی دیگری نیز پدیدار شده است.
همچنین در آسیب‎شناسی فعالیت‎های ‎فرهنگی دانشگاه‎ها ‎و مراکز آموزش عالی غیرانتفاعی، مسائل و مشکلات دیگری از قبیل میزان استقبال دانشجویان، کمبود امکانات، اشتغال همزمان دانشجویان به کار و تحصیل، محدودیت‎های ‎اجرای برنامه‎ها ‎و سایر موارد وجود دارد که از بیان آنها صرف‌نظر می‌کنیم.
هر چند بیان مشکلات و مسائل گام نخست درمان و حل آنهاست، اما بی‎گمان باید در کنار بیان مشکلات راه درمانی نیز ارائه شود. با نگاهی به موارد مطرح شده در سطرهای پیشین می‎توان به این نتیجه رسید که در کشور ما و اختصاصاً در دانشگاه‎ها ‎و مراکز آموزش عالی، مجموعه‌ای از بخش‎های ‎فرهنگی با استفاده از منابع دولتی و خصوصی در حال اجرای برنامه‎های ‎فرهنگی‌ای هستند که عمدتا با کمبود بودجه مواجه‎اند، استقبال مناسبی ندارند، بازخورد و نتیجه مشخص و مثبتی ندارند و .... . یکی از دلایل اصلی این اتفاق نیز، مشکل عدم تعامل و ناهماهنگی متولیان امور فرهنگی و جزیره‎ای عمل کردن آنهاست. بسیار اتفاق می‎افتد که در عرصه‌ی اجرای برنامه‎های ‎فرهنگی، یک برنامه خاص، بدون نیازسنجی و مطالعه دقیق در نحوه‌ی اجرا و چگونگی استقبال مخاطبان در یک مجموعه فرهنگی اجرا می‎شود و سپس سایر بخش‎ها ‎نیز به تقلید از این فعالیت، برنامه‌های مشابهی را برگزار می‎کنند که طبیعتاً هیچ‌کدام اثر چندان مطلوبی ندارند. همچنین در زمینه‌ی اجرای بسیاری از فعالیت‎های ‎فرهنگی موثر، می‎توان با ایجاد همگرایی، مشارکت و تقسیم کار در بین نهادها و موسسات متولی برگزاری، زمینه‎های ‎افزایش بازدهی برنامه، کاهش هزینه‎ها ‎و ایجاد امکان استمرار و تداوم برنامه‎ها ‎را فراهم نمود.
به عنوان نمونه می‌توان از برگزاری جشنواره‌ی قرآن دانشجویان به صورت مشارکتی نام برد. برگزاری جشنواره‌ی قرآن دانشجویان که یکی از مهم‎ترین جشنواره‎های معاونت فرهنگی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است و هر سال با شکوه خاصی برگزار می‌شود، یکی از عرصه‎های ‎ایجاد تعامل و انجام کار مشارکتی است. از همین‌رو موسسات آموزش عالی غیرانتفاعی شهرهای مختلف می‌توانند با مشارکت یکدیگر و یا در سطحی بالاتر با مشارکت دانشگاه مادر هر استان نسبت به برگزاری مشترک مرحله دانشگاهی این جشنواره اقدام نمایند که این امر علاوه بر کاهش هزینه‎های ‎مالی، باعث برگزاری باشکوه‌تر جشنواره و ایجاد انگیزه بیشتر دانشجویان در ارائه کیفیت بالاتر می‌گردد.
همچنین نمونه‌ی دیگری از فعالیت‎های ‎مشارکتی، ترویج نگاه بسیجی و ایجاد تعامل میان موسسات غیرانتفاعی نواحی مختلف در برنامه‌های مربوط به دانشجویان و اساتید با استفاده از ظرفیت بسیج دانشجویی و بویژه بسیج اساتید است. ایجاد فرآیند تقسیم کار و هزینه به قطعات و پازل‌های ریز که یکی از راهبردهای اصلی بسیج در عرصه‌های مختلف و علی‌الخصوص حوزه فرهنگی است می‌تواند ضمن کاستن از هزینه‌ی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی غیرانتفاعی، باعث گسترش استقبال دانشجویان از برنامه‌ها، افزایش تعدد و تنوع برنامه‌ها و افزایش بازدهی آنها شود.
امروزه عرصه فضای مجازی، بستر عظیمی از تهدیدات و فرصت‌هاست. در این بستر که در تمام جهان نیز طرفداران فراوانی دارد، قدرت‌های بزرگ صاحب فرهنگ تهاجمی دست به کارزار گسترده‌ای با فرهنگ جوامع مختلف زده‌اند و تلاش دارند ضمن اضمحلال فرهنگ ملل مختلف، نسبت به جایگزینی فرهنگ خود با آنها اقدام کنند. نگاهی به وضعیت فرهنگی جوامع مختلف و از جمله کشور ایران و مقایسه آن با سال‌های گذشته می‌تواند نشان‌دهنده‌ی میزان موفقیت فرهنگ‌های مهاجم در رسیدن به اهداف خود باشد. با وجود این، فضای مجازی هنوز بستر مناسبی است که بتوان از طریق آن به انجام فعالیت‌های فرهنگی ارزان‌قیمت و پرفایده اقدام کرد. بی‌شک حضور گستره بزرگی از جوانان و دانشجویان در عرصه‌ی فضای مجازی که خواه ناخواه از این بستر استفاده می‌کنند و خواهند کرد، می‌تواند فرصت خوبی برای جریان‌سازی‌های فرهنگی و اجتماعی باشد؛ نظیر این مطلب در ایام اخیر از طریق ساخت کمپین‌های مربوط به شهدای غواص، مصرف آب، دفاع از مردم یمن و ... رخ داد و یکی از مهمترین نمونه‌های این امر مربوط به کمپین انتشار نامه مقام معظم رهبری (مدظله العالی) تحت عنوان کمپین «نامه‌ای برای تو» یا «Letter for you» است که همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دهد.
طرح تشکیل دبیرخانه‎های منطقه‎ای معاونان فرهنگی و اجتماعی دانشگاه‎ها و مراکز آموزش عالی کشور، یکی دیگر از طرح‎هایی است که در صورت پیاده‎سازی و اجرای درست می‎تواند کمک شایانی به سامان یافتن مسائل فرهنگی در دانشگاه‎ها و مراکز آموزش عالی بکند. اساس این طرح که از اجرای آن مدت زمان زیادی نمی‎گذرد، شامل تقسیم دانشگاه‎ها و مراکز آموزش عالی غیردولتی ـ غیرانتفاعی کشور به 9 منطقه و تعیین دبیرخانه برای هر منطقه به منظور ایجاد انسجام و هماهنگی بیشتر فعالیت‎های فرهنگی است.
قطعاً با فعال شدن دبیرخانه‌های مناطق، زمینه‌ی گردآوری و ارزیابی فعالیت‎های فرهنگی، ارائه نوآوری‎ها، ایجاد انسجام بیشتر در برگزاری برنامه‎ها و در نتیجه کاهش هزینه و افزایش بازدهی برنامه‎ها و فعالیت‎های فرهنگی فراهم خواهد گردید.
در پایان چنین می‌توان نتیجه گرفت که با وجود مسائل و مشکلات مختلف پیش‌روی متولیان بخش فرهنگ بویژه معاونت‌های فرهنگی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی غیرانتفاعی، می‌توان با ایجاد همدلی و مشارکت و تبادل ظرفیت‌های موجود، ضمن کاهش هزینه‌ها بر میزان بازدهی فعالیت‌های فرهنگی افزود.
 مدیر امور فرهنگی موسسه آموزش عالی دارالفنون

سه شنبه 24 شهريور 1394
04:05:16
 
 
Copyright © 2018 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT